Η ψηφιοποίηση του Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών σηματοδοτεί μια νέα εποχή για την ελληνική ιστορική έρευνα. Δεκάδες χιλιάδες φάκελοι που αφορούν την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974) και την πενταετία 1955-1960 ανοίγουν για πρώτη φορά, φέρνοντας στο φως άγνωστες πτυχές της πολιτικής και διπλωματικής ζωής της Ελλάδας.
Το έργο, που ξεκίνησε στις αρχές του 2024 με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, επιτρέπει την ταξινόμηση και τεκμηρίωση εκατομμυρίων σελίδων, προερχόμενων τόσο από το Αρχείο της Κεντρικής Υπηρεσίας όσο και από τις διπλωματικές αρχές του εξωτερικού. Μεταξύ των φακέλων που πλέον θα είναι προσβάσιμοι, ξεχωρίζουν εκείνοι που αφορούν την «μαύρη επταετία», φωτίζοντας την εξωτερική πολιτική της χούντας και τις στρατηγικές της απέναντι στο Κυπριακό.
Η δημοσιοποίηση και ψηφιοποίηση αυτών των εγγράφων ανοίγει νέους ορίζοντες για την ιστορική έρευνα, αποκαλύπτοντας όχι μόνο τις στρατηγικές και τα λάθη της δικτατορίας, αλλά και τις κρυφές πτυχές της διαχείρισης κρίσιμων γεγονότων όπως το πραξικόπημα του Ιωαννίδη το 1974 και η τουρκική εισβολή. Επίσης, η ψηφιοποίηση της πενταετίας 1955-1960 παρέχει κρίσιμα στοιχεία για τις πρώτες φάσεις του Κυπριακού, από την αρχή της ΕΟΚΑ μέχρι τις Συμφωνίες Ζυρίχης Λονδίνου και τη δεσμευμένη ανεξαρτησία της Κύπρου το 1960. Η ψηφιοποίηση των φακέλων της περιόδου 1967-1974, γνωστής και ως «μαύρη επταετία», αναμένεται να φωτίσει την εξωτερική πολιτική της χούντας και τις στρατηγικές επιλογές της, όπως η διαχείριση του πραξικοπήματος κατά του Μακαρίου και οι σχέσεις με την Τουρκία πριν την τουρκική εισβολή τον Ιούλιο του 1974. Περιλαμβάνονται έγγραφα που αποτυπώνουν τις μηχανορραφίες του καθεστώτος Ιωαννίδη, την αδυναμία πρόβλεψης της τουρκικής αντίδρασης και τις εσωτερικές συγκρούσεις στις ελληνικές διπλωματικές υπηρεσίες.
Η προσπάθεια αυτή δεν αφορά μόνο τους ιστορικούς. Η πρόσβαση στο ψηφιοποιημένο αρχείο θα είναι δυνατή από κάθε πολίτη από την 1η Μαΐου, δίνοντας τη δυνατότητα μιας βαθύτερης κατανόησης της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και του τρόπου που διαμορφώθηκε η εθνική συλλογική μνήμη. Ταυτόχρονα, σπάει τα ταμπού γύρω από την επίσημη καταγραφή τραυματικών γεγονότων, όπως η τουρκική εισβολή, οι χουντικές μηχανορραφίες και οι τραγικοί χειρισμοί της πολιτικής ηγεσίας.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έγγραφα είναι το εμπιστευτικό σημείωμα του πρέσβη της Ελλάδας στην Κύπρο, Μενέλαου Αλεξανδράκη, προς τον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου και τον υπουργό Εξωτερικών Σταύρο Κωστόπουλο στις 12 Οκτωβρίου 1964. Σε αυτό καταγράφονται οι επαφές του Αλεξανδράκη με τον διαμεσολαβητή του ΟΗΕ Γκάλο Πλάζα, ο οποίος ανέφερε ότι η Τουρκία δεν θα δεχθεί λύση χωρίς να ληφθούν υπόψη οι «ανάγκες της» και το «γόητρό» της. Πρώτος στόχος της Άγκυρας ήταν ο διαχωρισμός των πληθυσμών και κατόπιν η «διπλή ένωση», δηλαδή διχοτόμηση με ενσωμάτωση του ελληνοκυπριακού τμήματος στην Ελλάδα.
Η προδικτατορική περίοδος και η ΕΟΚΑ
Η ψηφιοποίηση περιλαμβάνει επίσης φακέλους της πενταετίας 1955-1960, σημαντικούς για την ιστορία του Κυπριακού. Στις αρχές του 1955, η βρετανική κυβέρνηση απέρριψε το αίτημα της κυβέρνησης Παπάγου για ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, ενώ την 1η Απριλίου ξεκίνησε η ένοπλη δράση της ΕΟΚΑ. Το 1955 σηματοδοτήθηκε η αυξημένη εμπλοκή της Τουρκίας μέσω διαπραγματεύσεων και τελεσιγράφων, ενώ η τριμερής συνάντηση Ελλάδας-Τουρκίας-Βρετανίας τον Αύγουστο οδήγησε στην επίσημη εμπλοκή της Άγκυρας στο Κυπριακό.
Η ανάληψη της εξουσίας από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και η υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου (Φεβρουάριος 1959) οδήγησαν στη δεσμευμένη ανεξαρτησία της Κύπρου τον Αύγουστο του 1960, αλλά οι φάκελοι της περιόδου καταγράφουν λεπτομέρειες που φωτίζουν τις στρατηγικές επιλογές, τις παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων και τις διαφωνίες των ελληνικών κυβερνήσεων.
Σπάσιμο ταμπού και ιστορική διαφάνεια
Η πρόσφατη δημοσιοποίηση 58 δελτίων της ΚΥΠ, που καλύπτουν τον Ιούλιο και Αύγουστο 1974, αποτέλεσε πρωτοβουλία ρηξικέλευθη, καθώς έδωσε στη δημοσιότητα για πρώτη φορά στοιχεία για την κατάσταση στην Κύπρο κατά την κρίσιμη περίοδο της τουρκικής εισβολής. Τα δελτία καταγράφουν τις εσωτερικές πολιτικές και στρατιωτικές αδυναμίες, την ανικανότητα της χούντας να προβλέψει τις συνέπειες των ενεργειών της και την ένταση στις σχέσεις Αθήνας-Λευκωσίας.
Η ψηφιοποίηση και δημόσια πρόσβαση σε αυτά τα έγγραφα από την 1η Μαΐου 2026, ανοίγει νέους ορίζοντες για την ιστορική έρευνα, παρέχοντας στους ιστορικούς, ερευνητές αλλά και στο ευρύ κοινό, τη δυνατότητα να εξετάσουν με τεκμηριωμένο τρόπο τις αποφάσεις, τις παραλείψεις και τις στρατηγικές που διαμόρφωσαν την πορεία της Ελλάδας και της Κύπρου στον 20ό αιώνα.
Η προσπάθεια αυτή δεν αφορά μόνο την ιστορική καταγραφή αλλά και τη διαμόρφωση συλλογικής μνήμης, σπάζοντας τα ταμπού γύρω από την επίσημη αποτύπωση τραυματικών γεγονότων, όπως η εισβολή του 1974, οι συγκρούσεις στην Κοφίνου και οι μηχανορραφίες της χούντας. Με την ψηφιοποίηση, η Ελλάδα κάνει ένα σημαντικό βήμα προς την ιστορική διαφάνεια και την κατανόηση των επιλογών που καθόρισαν τον τόπο και την πολιτική του.
Η ψηφιοποίηση του αρχείου είναι μια προσπάθεια επαναπροσέγγισης της ιστορικής αλήθειας, ένα βήμα προς την κατανόηση των αποφάσεων, των λαθών και των πολιτικών επιλογών που σημάδεψαν την Ελλάδα και την Κύπρο. Η νέα εποχή ανοίγει με φως στα σκοτεινά χρόνια της «μαύρης επταετίας» και υπόσχεται να αλλάξει τον τρόπο που η κοινωνία βλέπει και κατανοεί την ιστορία της.