Το μεγαλύτερο μέχρι σήμερα πακέτο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τον αριθμό των νέων προσώπων και οντοτήτων που μπαίνουν στο στόχαστρο των κυρώσεων κατά της Ρωσίας εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της ΕΕ. Το 21ο πακέτο διευρύνει σημαντικά την πίεση σε τράπεζες, ενεργειακά έσοδα, πετρελαϊκές εταιρείες, κρυπτονομίσματα και τον αποκαλούμενο «σκιώδη στόλο» της Μόσχας, ενώ επιχειρεί ταυτόχρονα να κλείσει τις διαδρομές μέσω τρίτων χωρών που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη των ευρωπαϊκών περιορισμών.
Σε νέα, σημαντική διεύρυνση των οικονομικών κυρώσεων κατά της Ρωσίας προχώρησε η Ευρωπαϊκή Ένωση, εγκρίνοντας στις 23 Ιουλίου το 21ο πακέτο μέτρων που συνδέονται με τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα εκτεταμένο γύρο κυρώσεων, ο οποίος επιχειρεί να αυξήσει την οικονομική πίεση στη Μόσχα, στρέφοντας το βάρος σε ορισμένες από τις σημαντικότερες πηγές χρηματοδότησης και λειτουργίας της ρωσικής οικονομίας.
Τράπεζες και χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί, πετρελαϊκές δραστηριότητες, δεξαμενόπλοια του λεγόμενου «σκιώδους στόλου», πλατφόρμες κρυπτονομισμάτων, επιχειρήσεις που συνδέονται με τη ρωσική πολεμική βιομηχανία αλλά και εταιρείες τρίτων χωρών περιλαμβάνονται στο νέο ευρωπαϊκό πλέγμα περιορισμών.
Το Συμβούλιο της ΕΕ υπογραμμίζει ότι στόχος είναι να πληγούν οι τομείς που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία για τη δυνατότητα της Ρωσίας να συνεχίζει να χρηματοδοτεί τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Το μεγαλύτερο πακέτο σε αριθμό νέων καταχωρίσεων
Το μέγεθος του νέου πακέτου αποτυπώνεται αρχικά στον αριθμό των προσώπων και οργανισμών που προστίθενται στις ευρωπαϊκές λίστες.
Συνολικά επιβάλλονται κυρώσεις σε 48 φυσικά πρόσωπα και 170 οντότητες, δηλαδή σε 218 νέες περιπτώσεις.
Πρόκειται για τον μεγαλύτερο αριθμό νέων καταχωρίσεων που έχει περιληφθεί μέχρι σήμερα σε ένα πακέτο ευρωπαϊκών κυρώσεων κατά της Ρωσίας.
Με τις νέες προσθήκες, ο συνολικός αριθμός των προσώπων και οντοτήτων που βρίσκονται υπό τα σχετικά περιοριστικά μέτρα της ΕΕ πλησιάζει πλέον τις 3.000.
Οι κυρώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν δέσμευση περιουσιακών στοιχείων, απαγόρευση διάθεσης κεφαλαίων και άλλους περιορισμούς που προβλέπονται από το ευρωπαϊκό καθεστώς.
Βαρύ πλήγμα στον χρηματοπιστωτικό τομέα
Ένας από τους βασικούς πυλώνες του 21ου πακέτου είναι ο ρωσικός τραπεζικός και χρηματοπιστωτικός τομέας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιβάλλει δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και απαγόρευση διάθεσης κεφαλαίων σε 94 ρωσικές τράπεζες και μεγάλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, καθώς και σε σημαντικό πρόσωπο του ρωσικού τραπεζικού συστήματος.
Παράλληλα, η απαγόρευση συναλλαγών επεκτείνεται σε 33 επιπλέον ρωσικά πιστωτικά και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.
Με αυτόν τον τρόπο οι Βρυξέλλες επιχειρούν να περιορίσουν περαιτέρω την πρόσβαση του ρωσικού χρηματοπιστωτικού συστήματος σε ευρωπαϊκά κεφάλαια και υπηρεσίες.
Στο στόχαστρο και τράπεζες εκτός Ρωσίας
Το νέο στοιχείο των τελευταίων ευρωπαϊκών πακέτων είναι ότι η πίεση δεν περιορίζεται πλέον στα σύνορα της Ρωσίας.
Η ΕΕ στρέφεται ολοένα περισσότερο σε επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς τρίτων χωρών που θεωρεί ότι χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη των κυρώσεων.
Στο πλαίσιο αυτό επιβάλλεται απαγόρευση συναλλαγών σε τράπεζα του Κιργιστάν που συνδέεται με το ρωσικό SPFS, το σύστημα μεταφοράς χρηματοπιστωτικών μηνυμάτων που έχει αναπτύξει η Μόσχα, καθώς και σε ακόμη τρεις μη ρωσικές τράπεζες για καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων.
Η κίνηση αυτή αποκαλύπτει μία βασική αλλαγή στη στρατηγική των Βρυξελλών: πλέον δεν αρκεί η επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία. Στόχος είναι να περιοριστούν και τα διεθνή δίκτυα μέσω των οποίων η Μόσχα μπορεί να συνεχίζει συναλλαγές.
Νέο μέτωπο στα κρυπτονομίσματα
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στον χώρο των crypto.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επεκτείνει την απαγόρευση συναλλαγών σε 14 πλατφόρμες παροχής υπηρεσιών κρυπτονομισμάτων, οι οποίες εδρεύουν σε τρίτες χώρες.
Οι πλατφόρμες βρίσκονται, μεταξύ άλλων, στη Γεωργία, στον Παναμά, στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, στα Νησιά Μάρσαλ, στο Κιργιστάν και στη Λευκορωσία.
Ακόμη σημαντικότερη είναι η δημιουργία ενός νέου εργαλείου που επιτρέπει στην ΕΕ να προχωρά σε πλήρη απαγόρευση συναλλαγών με παρόχους υπηρεσιών crypto τρίτων χωρών, όταν διαπιστώνεται ότι χρησιμοποιούνται από τη Ρωσία για την παράκαμψη των ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Με τον τρόπο αυτό, οι Βρυξέλλες επιχειρούν να κλείσουν μία από τις εναλλακτικές οδούς μετακίνησης κεφαλαίων που έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία μετά την αποκοπή μεγάλου μέρους του ρωσικού χρηματοπιστωτικού συστήματος από τις δυτικές αγορές.
Το πετρέλαιο παραμένει στην πρώτη γραμμή
Το ενεργειακό σκέλος αποτελεί έναν ακόμη κεντρικό πυλώνα του πακέτου.
Η ΕΕ αποφάσισε να «παγώσει» έως τις 15 Ιουλίου 2027 την αυτόματη αναπροσαρμογή του μηχανισμού για το ανώτατο όριο τιμής του ρωσικού πετρελαίου.
Η απόφαση λαμβάνεται σε μία περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας στις διεθνείς ενεργειακές αγορές και έχει ως στόχο να συνεχίσει να περιορίζει τα έσοδα που μπορεί να αντλεί η Ρωσία από τις εξαγωγές πετρελαίου.
Παράλληλα προβλέπεται ενδιάμεση επανεξέταση, ώστε να αξιολογηθεί κατά πόσο η αναστολή του μηχανισμού εξακολουθεί να είναι αναγκαία και αναλογική.
Άλλα 41 πλοία στον «σκιώδη στόλο»
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το σκέλος που αφορά τον λεγόμενο «σκιώδη στόλο» της Ρωσίας.
Πρόκειται για ένα μεγάλο δίκτυο πλοίων που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά ρωσικών ενεργειακών προϊόντων και την παράκαμψη περιορισμών που έχουν επιβληθεί από δυτικές χώρες.
Η ΕΕ προσθέτει 41 ακόμη πλοία στις σχετικές λίστες.
Με αυτά, ο συνολικός αριθμός των πλοίων που βρίσκονται πλέον υπό ευρωπαϊκές κυρώσεις φθάνει τα 673, καθώς είχαν ήδη καταχωριστεί 632.
Τα μέτρα δεν αφορούν μόνο δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν ρωσικό πετρέλαιο. Το πεδίο διευρύνεται ώστε να περιλαμβάνει πλοία που παρέχουν υπηρεσίες υποστήριξης στον «σκιώδη στόλο», μεταφέρουν στρατιωτικό εξοπλισμό για τη Ρωσία ή χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά ουκρανικών σιτηρών που η ΕΕ θεωρεί ότι έχουν αφαιρεθεί παράνομα.
Κυρώσεις σε όσους κρατούν τον στόλο σε λειτουργία
Οι Βρυξέλλες επιχειρούν παράλληλα να χτυπήσουν όχι μόνο τα ίδια τα πλοία, αλλά και το δίκτυο εταιρειών που τα υποστηρίζει.
Κυρώσεις επιβάλλονται σε οκτώ οντότητες και ένα φυσικό πρόσωπο που δραστηριοποιούνται στο οικοσύστημα του «σκιώδους στόλου».
Στις περιπτώσεις αυτές περιλαμβάνονται εταιρείες που λειτουργούν για λογαριασμό μεγάλων ρωσικών πετρελαϊκών επιχειρήσεων.
Για πρώτη φορά, μάλιστα, στο στόχαστρο μπαίνει και εταιρεία στελέχωσης πληρωμάτων, γεγονός που δείχνει ότι η ΕΕ επιχειρεί να επεκτείνει τους περιορισμούς σε ολόκληρη την αλυσίδα λειτουργίας αυτών των πλοίων.
Στο στόχαστρο διυλιστήρια και πετρελαϊκές εταιρείες
Το νέο πακέτο διευρύνει ακόμη περισσότερο την πίεση στον ενεργειακό τομέα.
Προβλέπεται η δυνατότητα απαγόρευσης συναλλαγών με συγκεκριμένα διυλιστήρια τόσο στη Ρωσία όσο και σε τρίτες χώρες.
Η σημασία του μέτρου βρίσκεται ακριβώς στην επέκταση εκτός ρωσικής επικράτειας.
Οι Βρυξέλλες επιχειρούν να αντιμετωπίσουν περιπτώσεις στις οποίες ρωσικό αργό πετρέλαιο μπορεί να μεταφέρεται σε τρίτες χώρες, να διυλίζεται εκεί και στη συνέχεια τα προϊόντα να διοχετεύονται ξανά στις διεθνείς αγορές.
Το LNG και η ελληνική διάσταση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα παρουσιάζει το σκέλος του πακέτου που αφορά το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) και τη ναυτιλία.
Το Συμβούλιο εισάγει υποχρέωση γνωστοποίησης κάθε πώλησης δεξαμενόπλοιου μεταφοράς LNG από ευρωπαϊκές εταιρείες, δημιουργώντας τη δυνατότητα επιβολής αυστηρότερων περιορισμών όταν υπάρχει κίνδυνος το πλοίο να καταλήξει άμεσα ή έμμεσα σε ρωσικά συμφέροντα.
Παράλληλα, εισάγονται πρόσθετες συμβατικές υποχρεώσεις για τους Ευρωπαίους πωλητές, ώστε να περιοριστεί ο κίνδυνος μεταπώλησης πλοίων στη Ρωσία ή χρήσης τους για λογαριασμό ρωσικών συμφερόντων.
Το συγκεκριμένο κεφάλαιο είχε αποτελέσει ένα από τα δυσκολότερα σημεία των διαπραγματεύσεων πριν από την τελική συμφωνία των κρατών-μελών.
Η μεταβατική εξαίρεση που ενδιαφέρει την ελληνική ναυτιλία
Στο τελικό συμβιβαστικό πλαίσιο προβλέφθηκε μεταβατική δυνατότητα που επιτρέπει σε ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να συνεχίσουν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, τη μεταφορά ρωσικού LNG προς τρίτες χώρες για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
Το ζήτημα είχε ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα λόγω της ισχυρής παρουσίας της ελληνικής ναυτιλίας στις διεθνείς μεταφορές LNG.
Η ελληνική πλευρά είχε εκφράσει ενστάσεις για τις συνέπειες που θα μπορούσαν να έχουν οριζόντιοι περιορισμοί στις ευρωπαϊκές ναυτιλιακές εταιρείες, ιδίως εάν το μεταφορικό έργο περνούσε απλώς σε εταιρείες τρίτων χωρών χωρίς να μειώνονται ουσιαστικά οι ρωσικές εξαγωγές.
Η τελική συμφωνία επέτρεψε έτσι την έγκριση του συνολικού πακέτου, διατηρώντας παράλληλα μεταβατικό πλαίσιο για συγκεκριμένες υφιστάμενες δραστηριότητες.
Η ρωσική πολεμική βιομηχανία στο επίκεντρο
Ιδιαίτερα εκτεταμένο είναι και το τμήμα των κυρώσεων που αφορά το ρωσικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα.
Οι ευρωπαϊκές αρχές επιδιώκουν να περιορίσουν την πρόσβαση της Ρωσίας σε εξαρτήματα, προηγμένες τεχνολογίες και προϊόντα διπλής χρήσης που μπορούν να αξιοποιηθούν στην παραγωγή στρατιωτικού υλικού.
Στο στόχαστρο βρίσκονται δεκάδες νέα φυσικά και νομικά πρόσωπα που συνδέονται με τη ρωσική αμυντική παραγωγή, μεταξύ των οποίων σημαντικός αριθμός επιχειρήσεων που σχετίζονται με την παραγωγή και την εφοδιαστική αλυσίδα μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλου βεληνεκούς.
Τα drones έχουν εξελιχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα μέσα του πολέμου στην Ουκρανία, γεγονός που εξηγεί γιατί η συγκεκριμένη βιομηχανική αλυσίδα βρίσκεται ψηλά στις ευρωπαϊκές προτεραιότητες.
51 εταιρείες με αυστηρότερους εξαγωγικούς περιορισμούς
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσθέτει ακόμη 51 οντότητες στον κατάλογο εκείνων που υπόκεινται σε αυστηρότερους περιορισμούς ως προς την εξαγωγή προϊόντων διπλής χρήσης και προηγμένων τεχνολογιών.
Το ιδιαίτερο στοιχείο είναι ότι αρκετές από αυτές δεν βρίσκονται στη Ρωσία.
Στον κατάλογο περιλαμβάνονται εταιρείες που είναι εγκατεστημένες στην Κίνα και το Χονγκ Κονγκ, την Ινδία, το Καζακστάν, το Κιργιστάν, την Τουρκία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Οι ευρωπαϊκές αρχές θεωρούν ότι τέτοια δίκτυα τρίτων χωρών μπορούν να λειτουργήσουν ως ενδιάμεσοι σταθμοί για προϊόντα και τεχνολογίες που υπό κανονικές συνθήκες δεν θα μπορούσαν να εξαχθούν απευθείας στη Ρωσία.
Η μεγάλη μάχη πλέον είναι η παράκαμψη των κυρώσεων
Μετά από περισσότερα από τέσσερα χρόνια πολέμου, η στρατηγική της ΕΕ απέναντι στη Ρωσία έχει μεταβληθεί αισθητά.
Στα πρώτα πακέτα, το βάρος βρισκόταν κυρίως στην απευθείας αποκοπή της ρωσικής οικονομίας από ευρωπαϊκά προϊόντα, υπηρεσίες, κεφάλαια και τεχνολογίες.
Πλέον ένα μεγάλο μέρος των μέτρων αφορά το επόμενο στάδιο: την αποτροπή της παράκαμψης των ήδη υφιστάμενων κυρώσεων.
Τράπεζες τρίτων χωρών, εταιρείες εμπορίας, crypto πλατφόρμες, πλοιοκτήτες, ενδιάμεσοι και επιχειρήσεις τεχνολογίας μπαίνουν ολοένα περισσότερο στο μικροσκόπιο των Βρυξελλών.
Η ΕΕ επιχειρεί ουσιαστικά να κάνει ακριβότερη και δυσκολότερη τη δημιουργία εναλλακτικών εμπορικών και χρηματοπιστωτικών διαδρομών προς τη Ρωσία.
Η ενεργειακή πίεση παραμένει το μεγάλο «όπλο»
Παρά τη διεύρυνση των κυρώσεων, ο ενεργειακός τομέας εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πεδία της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Τα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο παραμένουν κρίσιμα για τη ρωσική οικονομία και, κατά συνέπεια, για τη δυνατότητα της Μόσχας να χρηματοδοτεί κρατικές και στρατιωτικές δαπάνες.
Για αυτό το 21ο πακέτο επιχειρεί να ασκήσει πίεση σε πολλαπλά σημεία ταυτόχρονα: στην τιμή του πετρελαίου, στη μεταφορά του, στα πλοία που χρησιμοποιούνται, στις εταιρείες που τα διαχειρίζονται, στα διυλιστήρια και στις διεθνείς διαδρομές μέσω των οποίων το ρωσικό ενεργειακό εμπόριο συνεχίζεται.
Ένα ακόμη κεφάλαιο στην οικονομική σύγκρουση ΕΕ – Ρωσίας
Το 21ο πακέτο δεν αποτελεί απλώς μία ακόμη προσθήκη στη μακρά λίστα των ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Η έκτασή του δείχνει ότι η ΕΕ επιχειρεί να περάσει σε μία πιο σύνθετη φάση οικονομικής πίεσης, όπου το επίκεντρο δεν βρίσκεται μόνο στις ρωσικές επιχειρήσεις αλλά και στα διεθνή δίκτυα που επιτρέπουν στη Μόσχα να περιορίζει τις επιπτώσεις των δυτικών μέτρων.
Οι 218 νέες καταχωρίσεις, οι κυρώσεις σε δεκάδες τράπεζες, οι 14 πλατφόρμες crypto, τα 41 επιπλέον πλοία του «σκιώδους στόλου», οι νέοι ενεργειακοί περιορισμοί και οι αυστηρότεροι έλεγχοι σε επιχειρήσεις τρίτων χωρών συνθέτουν ένα από τα πιο εκτεταμένα πλέγματα μέτρων που έχει υιοθετήσει μέχρι σήμερα η Ένωση.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει η αποτελεσματικότητά τους.
Διότι όσο η Ρωσία αναζητά νέες εμπορικές, ενεργειακές και χρηματοπιστωτικές διαδρομές μέσω τρίτων χωρών, τόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να προσαρμόζει τα εργαλεία της.
Το 21ο πακέτο δείχνει ακριβώς αυτή τη νέα πραγματικότητα: η οικονομική σύγκρουση δεν διεξάγεται πλέον μόνο ανάμεσα στις Βρυξέλλες και τη Μόσχα, αλλά σε ένα παγκόσμιο δίκτυο τραπεζών, εταιρειών, πλοίων, ενεργειακών συναλλαγών και τεχνολογικών διαδρομών που εκτείνεται πολύ πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης.