Σε νέα κλιμάκωση της οικονομικής πίεσης προς τη Μόσχα προχωρά η Ευρωπαϊκή Ένωση, ενεργοποιώντας το 21ο πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα εκτεταμένο πλέγμα περιοριστικών μέτρων, το οποίο αγγίζει τον χρηματοπιστωτικό και ενεργειακό τομέα, τον λεγόμενο «σκιώδη στόλο», τις συναλλαγές μέσω κρυπτονομισμάτων και επιχειρήσεις που συνδέονται με τη ρωσική πολεμική βιομηχανία.
Ένα ακόμη ισχυρό πακέτο οικονομικών και εμπορικών περιορισμών κατά της Ρωσίας θέτει σε εφαρμογή η Ευρωπαϊκή Ένωση, επιχειρώντας να αυξήσει την πίεση στη Μόσχα και να περιορίσει τις οικονομικές δυνατότητες που, σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, υποστηρίζουν τη συνέχιση των πολεμικών επιχειρήσεων στην Ουκρανία.
Το 21ο πακέτο κυρώσεων εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα σημαντικό τόσο για το εύρος των τομέων που καλύπτει όσο και για τον αριθμό των προσώπων και των οντοτήτων που μπαίνουν στο στόχαστρο.
Σε αντίθεση με προηγούμενες φάσεις, το βάρος δεν πέφτει μόνο σε επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα εντός της Ρωσίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί πλέον να κλείσει και τις εναλλακτικές διαδρομές μέσω τρίτων χωρών που θεωρεί ότι επιτρέπουν την παράκαμψη των υφιστάμενων περιορισμών.
Τράπεζες, πετρελαϊκές επιχειρήσεις, διυλιστήρια, δεξαμενόπλοια, εταιρείες που υποστηρίζουν τη λειτουργία τους, πλατφόρμες κρυπτονομισμάτων και επιχειρήσεις προηγμένης τεχνολογίας βρίσκονται στον πυρήνα των νέων αποφάσεων.
Το 21ο πακέτο ανεβάζει την πίεση στη Μόσχα
Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στόχος είναι να πληγούν τομείς που έχουν σημαντική επίδραση στη ρωσική οικονομία και στη δυνατότητα της χώρας να χρηματοδοτεί τις στρατιωτικές της επιχειρήσεις.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική φαίνεται πλέον να κινείται σε δύο παράλληλους άξονες.
Ο πρώτος αφορά τον περαιτέρω περιορισμό της πρόσβασης της Ρωσίας σε κεφάλαια, τεχνολογία και διεθνείς αγορές.
Ο δεύτερος, και ολοένα σημαντικότερος, αφορά την αντιμετώπιση των μηχανισμών που έχουν δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια για την παράκαμψη των ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Αυτός είναι και ο λόγος που στο νέο πακέτο εμφανίζονται επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που δεν βρίσκονται στη Ρωσία αλλά δραστηριοποιούνται σε τρίτες χώρες.
Στο επίκεντρο ο χρηματοπιστωτικός τομέας
Ιδιαίτερα βαρύ είναι το σκέλος των μέτρων που αφορά τις τράπεζες και γενικότερα το χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει δέσμευση περιουσιακών στοιχείων 94 ρωσικών τραπεζών και μεγάλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, ενώ στα μέτρα περιλαμβάνεται και υψηλόβαθμο στέλεχος του ρωσικού τραπεζικού συστήματος.
Παράλληλα, επιβάλλεται απαγόρευση συναλλαγών σε 33 επιπλέον ρωσικά πιστωτικά και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.
Η λογική των μέτρων είναι σαφής: όσο περιορίζονται οι διαθέσιμες χρηματοπιστωτικές διαδρομές, τόσο δυσκολότερη γίνεται η πρόσβαση σε διεθνείς συναλλαγές, κεφάλαια και υπηρεσίες.
Ωστόσο, η εμπειρία των προηγούμενων ετών έχει δείξει ότι η Ρωσία αναζητά εναλλακτικές οδούς, γεγονός που εξηγεί γιατί οι νέες ευρωπαϊκές αποφάσεις επεκτείνονται πέρα από τα ρωσικά σύνορα.
Τράπεζες τρίτων χωρών στο στόχαστρο
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στρέφει πλέον την προσοχή της και σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα τρίτων χωρών που κατηγορούνται ότι διευκολύνουν την παράκαμψη των κυρώσεων.
Μεταξύ των νέων μέτρων περιλαμβάνονται περιορισμοί σε τράπεζα του Κιργιστάν που συνδέεται με το ρωσικό σύστημα διατραπεζικών πληρωμών, καθώς και σε ακόμη τρεις τράπεζες τρίτων χωρών.
Η συγκεκριμένη εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία.
Δείχνει ότι οι Βρυξέλλες επιχειρούν να μεταφέρουν την πίεση σε ολόκληρο το διεθνές δίκτυο συναλλαγών που μπορεί να χρησιμοποιείται από ρωσικές επιχειρήσεις και οργανισμούς.
Με άλλα λόγια, η μάχη των κυρώσεων δεν αφορά πλέον μόνο το ποιος συναλλάσσεται απευθείας με τη Ρωσία, αλλά και το ποιος λειτουργεί ως ενδιάμεσος.
Μπαίνουν δυναμικά στο κάδρο και τα κρυπτονομίσματα
Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα στοιχεία του 21ου πακέτου αφορά τον χώρο των κρυπτονομισμάτων.
Μέτρα επιβάλλονται σε 14 πλατφόρμες παροχής υπηρεσιών κρυπτονομισμάτων που εδρεύουν σε τρίτες χώρες.
Παράλληλα, δημιουργείται για πρώτη φορά η δυνατότητα πλήρους απαγόρευσης συναλλαγών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με παρόχους σχετικών υπηρεσιών εκτός Ένωσης, όταν διαπιστώνεται ότι χρησιμοποιούνται για την καταστρατήγηση των κυρώσεων.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλά τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί στο διεθνές χρηματοπιστωτικό περιβάλλον.
Οι ψηφιακές συναλλαγές και τα κρυπτονομίσματα αποτελούν πλέον παράγοντα που οι ευρωπαϊκές αρχές δεν μπορούν να αγνοήσουν στην προσπάθειά τους να ελέγξουν τις χρηματοοικονομικές ροές.
Το μεγάλο μέτωπο του ρωσικού πετρελαίου
Ο ενεργειακός τομέας εξακολουθεί να βρίσκεται στην καρδιά της αντιπαράθεσης μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ρωσίας.
Τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου αποτελούν κρίσιμο κομμάτι των ρωσικών κρατικών εσόδων και για τον λόγο αυτό οι ευρωπαϊκές αποφάσεις επιχειρούν να αυξήσουν τους περιορισμούς σε ολόκληρη την αλυσίδα διακίνησης.
Στο νέο πακέτο περιλαμβάνεται η παράταση έως τις 15 Ιουλίου 2027 της αναστολής της αυτόματης αναπροσαρμογής του μηχανισμού για το ανώτατο όριο τιμής του ρωσικού πετρελαίου.
Παράλληλα, προβλέπονται πρόσθετες παρεμβάσεις σε εταιρείες και εγκαταστάσεις που δραστηριοποιούνται στον πετρελαϊκό τομέα.
Νέα μέτρα κατά του «σκιώδους στόλου»
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά ο λεγόμενος «σκιώδης στόλος» της Ρωσίας.
Με τον όρο αυτό περιγράφεται το δίκτυο πλοίων που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά ρωσικών ενεργειακών προϊόντων, συχνά μέσω πολύπλοκων σχημάτων ιδιοκτησίας, ασφαλιστικών καλύψεων και εμπορικών διαδρομών.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσθέτει 41 ακόμη δεξαμενόπλοια στον κατάλογο των πλοίων που υπόκεινται σε περιορισμούς.
Με τις νέες προσθήκες, ο συνολικός αριθμός ανέρχεται πλέον σε 673 πλοία.
Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα σημεία του νέου πακέτου, καθώς οι Βρυξέλλες θεωρούν ότι ο συγκεκριμένος στόλος αποτελεί βασικό εργαλείο για τη συνέχιση των ρωσικών ενεργειακών εξαγωγών παρά τους δυτικούς περιορισμούς.
Δεν στοχεύονται μόνο τα πλοία
Το ευρωπαϊκό σχέδιο επιχειρεί να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα.
Δεν περιορίζεται στην επιβολή μέτρων στα ίδια τα δεξαμενόπλοια, αλλά στρέφεται και στις επιχειρήσεις και στα πρόσωπα που υποστηρίζουν τη λειτουργία του δικτύου.
Κυρώσεις προβλέπονται σε οκτώ εταιρείες και ένα φυσικό πρόσωπο που φέρονται να συμμετέχουν στη λειτουργία του «σκιώδους στόλου».
Με αυτόν τον τρόπο η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να χτυπήσει όχι μόνο το τελικό μέσο μεταφοράς, αλλά ολόκληρη την επιχειρηματική αλυσίδα που βρίσκεται πίσω από αυτό.
Διυλιστήρια και εταιρείες εμπορίας πετρελαίου
Οι περιορισμοί επεκτείνονται επίσης σε 18 εταιρείες και ένα φυσικό πρόσωπο που δραστηριοποιούνται στον πετρελαϊκό τομέα.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται τρία ρωσικά διυλιστήρια, μεγάλο διυλιστήριο της Λευκορωσίας και επιχειρήσεις εμπορίας πετρελαίου που κατηγορούνται για συμμετοχή σε μηχανισμούς παράκαμψης των ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Παράλληλα, προβλέπεται η δυνατότητα επιβολής απαγορεύσεων συναλλαγών με διυλιστήρια τρίτων χωρών που επεξεργάζονται ρωσικό αργό πετρέλαιο.
Η συγκεκριμένη πρόβλεψη είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή μεταφέρει για ακόμη μία φορά την εφαρμογή των ευρωπαϊκών μέτρων πέρα από τα γεωγραφικά όρια της Ρωσίας.
Υγροποιημένο φυσικό αέριο και νέοι έλεγχοι στις πωλήσεις πλοίων
Ξεχωριστό κεφάλαιο αποτελούν οι μεταφορές υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Το Συμβούλιο εισάγει υποχρέωση γνωστοποίησης κάθε πώλησης δεξαμενόπλοιου μεταφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου από ευρωπαϊκές εταιρείες.
Ο στόχος είναι να μπορεί να παρακολουθείται καλύτερα η μετέπειτα πορεία των πλοίων και να αποτρέπεται η πώλησή τους σε ρωσικά συμφέροντα ή η χρησιμοποίησή τους για λογαριασμό της Ρωσίας.
Παράλληλα προβλέπονται νέες συμβατικές υποχρεώσεις για τους Ευρωπαίους πωλητές, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος μεταπώλησης των πλοίων.
Η διάσταση που αφορά και την ελληνική ναυτιλία
Το συγκεκριμένο σκέλος αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Ελλάδα λόγω της ισχυρής παρουσίας των ελληνικών ναυτιλιακών επιχειρήσεων στις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που συνοδεύουν το νέο πακέτο, προβλέπεται μεταβατική εξαίρεση ενός έτους, μέσω της οποίας ευρωπαϊκές επιχειρήσεις –μεταξύ αυτών και ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες– μπορούν υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις να συνεχίσουν τη μεταφορά ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου προς τρίτες χώρες.
Η πρόβλεψη έχει ιδιαίτερη σημασία για τη ναυτιλιακή αγορά, καθώς επιδιώκεται να συνδυαστεί η εφαρμογή των κυρώσεων με μία μεταβατική περίοδο προσαρμογής για υφιστάμενες εμπορικές δραστηριότητες.
Ισχυρό χτύπημα και στην πολεμική βιομηχανία
Ένας ακόμη βασικός άξονας του νέου πακέτου αφορά το ρωσικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα.
Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις επεκτείνονται σε 56 νέα φυσικά και νομικά πρόσωπα που συνδέονται με τη συγκεκριμένη δραστηριότητα.
Από αυτά, 37 σχετίζονται άμεσα με την παραγωγή και την εφοδιαστική αλυσίδα μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλου βεληνεκούς.
Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία.
Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη έχουν αποκτήσει καθοριστικό ρόλο στον πόλεμο στην Ουκρανία, τόσο σε στρατιωτικές επιχειρήσεις στο μέτωπο όσο και σε επιθέσεις μεγάλων αποστάσεων.
Η ΕΕ επιχειρεί επομένως να περιορίσει την πρόσβαση της ρωσικής βιομηχανίας σε εξαρτήματα, πρώτες ύλες και τεχνολογίες που είναι απαραίτητες για τη συνέχιση της παραγωγής τους.
Περιορισμοί σε ακόμη 51 εταιρείες
Στον κατάλογο των επιχειρήσεων που υπόκεινται σε αυστηρότερους εξαγωγικούς περιορισμούς προστίθενται ακόμη 51 εταιρείες.
Οι περιορισμοί αφορούν κυρίως προϊόντα διπλής χρήσης και προηγμένες τεχνολογίες που μπορούν να έχουν τόσο πολιτικές όσο και στρατιωτικές εφαρμογές.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι εταιρείες αυτές δεν βρίσκονται αποκλειστικά στη Ρωσία.
Μεταξύ άλλων, εντοπίζονται στην Κίνα, το Χονγκ Κονγκ, την Ινδία, το Καζακστάν, το Κιργιστάν, την Τουρκία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρεί ότι ορισμένες επιχειρήσεις τρίτων χωρών μπορούν να λειτουργούν ως ενδιάμεσοι κρίκοι για την προμήθεια προϊόντων και τεχνολογιών που διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να φτάσουν απευθείας στη Ρωσία.
Η παράκαμψη των κυρώσεων γίνεται το νέο μεγάλο μέτωπο
Έπειτα από διαδοχικά πακέτα περιοριστικών μέτρων, ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα για τις Βρυξέλλες είναι πλέον η αποτελεσματική εφαρμογή τους.
Η Ρωσία έχει αναπτύξει εναλλακτικές εμπορικές και χρηματοπιστωτικές σχέσεις, ενώ ένα μέρος των συναλλαγών έχει μετακινηθεί προς τρίτες χώρες.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αντιμετωπίσει το 21ο πακέτο.
Η ΕΕ δεν αρκείται πλέον στην απαγόρευση μιας απευθείας συναλλαγής μεταξύ ευρωπαϊκής και ρωσικής εταιρείας. Επιχειρεί να παρακολουθήσει και τη διαδρομή προϊόντων, κεφαλαίων, πλοίων και τεχνολογίας όταν αυτά περνούν μέσω άλλων κρατών.
Πρόκειται για μία σαφώς πιο σύνθετη στρατηγική, η οποία ταυτόχρονα αυξάνει τις απαιτήσεις ελέγχου και εποπτείας.
Η ενέργεια παραμένει το κρίσιμο πεδίο
Παρά τη μεγάλη διεύρυνση των μέτρων, ο ενεργειακός τομέας εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή.
Πετρέλαιο, διυλιστήρια, δεξαμενόπλοια και υγροποιημένο φυσικό αέριο συνδέονται άμεσα με τη δυνατότητα της Ρωσίας να διατηρεί σημαντικές εξαγωγικές ροές και έσοδα.
Οι ευρωπαϊκές αποφάσεις επιχειρούν επομένως να δημιουργήσουν ένα πολύ πιο στενό πλαίσιο γύρω από αυτές τις δραστηριότητες.
Το ερώτημα που θα κρίνει την αποτελεσματικότητα του νέου πακέτου είναι κατά πόσο οι περιορισμοί θα μειώσουν πραγματικά τα ρωσικά έσοδα ή εάν ένα μέρος του εμπορίου θα μετακινηθεί εκ νέου προς διαφορετικές αγορές και μεσάζοντες.
Μια οικονομική αντιπαράθεση με διεθνείς διαστάσεις
Το 21ο πακέτο δείχνει ότι η οικονομική αντιπαράθεση γύρω από τον πόλεμο στην Ουκρανία έχει αποκτήσει πλέον σαφώς διεθνέστερη διάσταση.
Οι νέες κυρώσεις δεν περιορίζονται σε ρωσικές τράπεζες ή εταιρείες. Αγγίζουν χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, τεχνολογικές επιχειρήσεις, πλατφόρμες κρυπτονομισμάτων, ναυτιλιακές δραστηριότητες και εμπορικούς διαύλους σε σειρά τρίτων χωρών.
Οι Βρυξέλλες επιχειρούν με αυτόν τον τρόπο να περιορίσουν όχι μόνο τις απευθείας οικονομικές σχέσεις με τη Ρωσία αλλά και το ευρύτερο δίκτυο που θεωρούν ότι επιτρέπει στη Μόσχα να απορροφά μέρος των επιπτώσεων των κυρώσεων.
Με εκατοντάδες νέες καταχωρίσεις και περιορισμούς που εκτείνονται από τις τράπεζες και τα κρυπτονομίσματα μέχρι τα δεξαμενόπλοια και τη βιομηχανία μη επανδρωμένων αεροσκαφών, το 21ο πακέτο αποτελεί μία από τις πλέον εκτεταμένες παρεμβάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την έναρξη του πολέμου.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν αυτή η νέα διεύρυνση θα καταφέρει να περιορίσει ουσιαστικά τις εναλλακτικές οικονομικές διαδρομές της Ρωσίας ή εάν η Μόσχα θα αναζητήσει νέους τρόπους προσαρμογής στο ολοένα αυστηρότερο καθεστώς κυρώσεων.