Έναν αιώνα μετά τη γέννησή του, ο Τζον Μπέργκερ παραμένει μία από τις πιο επιδραστικές μορφές της σύγχρονης κριτικής τέχνης και σκέψης. Συγγραφέας, ζωγράφος, κριτικός και πολιτικός διανοούμενος, κατάφερε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις εικόνες, τη ζωγραφική και τη σχέση της τέχνης με την κοινωνία.
Γεννημένος στις 5 Νοεμβρίου 1926, ο Μπέργκερ έγινε ευρύτερα γνωστός μέσα από το έργο του «Ways of Seeing» («Η εικόνα και το βλέμμα»), το οποίο παρουσιάστηκε αρχικά ως τηλεοπτική σειρά τεσσάρων επεισοδίων από το BBC το 1972. Με έναν διαφορετικό και συχνά ανατρεπτικό τρόπο προσέγγισης, αμφισβήτησε τις καθιερωμένες αντιλήψεις για την τέχνη, αναδεικνύοντας τον ρόλο της εξουσίας, του χρήματος, της κοινωνικής τάξης και του φύλου στον τρόπο με τον οποίο παρατηρούμε τις εικόνες.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της σειράς ήταν όταν ο ίδιος χρησιμοποίησε ένα κοπίδι για να αποκόψει το πρόσωπο της Αφροδίτης από μια αναπαραγωγή του πίνακα «Αφροδίτη και Άρης» του Μποτιτσέλι. Με αυτή την κίνηση ήθελε να αποδείξει ότι η αναπαραγωγή ενός έργου τέχνης μπορεί να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο το αντιλαμβανόμαστε. Η εικόνα δεν είναι ποτέ ανεξάρτητη από το πλαίσιο μέσα στο οποίο παρουσιάζεται, ούτε από εκείνον που καθορίζει τον τρόπο θέασής της.
Η σκέψη του Μπέργκερ επηρέασε βαθιά την κριτική της τέχνης, αλλά και τις συζητήσεις γύρω από την αναπαράσταση της γυναίκας. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η ανάλυσή του για το γυναικείο σώμα στη δυτική ζωγραφική και τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες μαθαίνουν να βλέπουν τον εαυτό τους μέσα από το βλέμμα των άλλων. Οι ιδέες του εξακολουθούν να συζητούνται, ειδικά σε μια εποχή όπου η φωτογραφία, η διαφήμιση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαμορφώνουν καθημερινά την εικόνα του σώματος και της ταυτότητας.
Η πολιτική διάσταση του έργου του ήταν εξίσου έντονη. Ως μαρξιστής διανοούμενος, ο Μπέργκερ ενδιαφερόταν για τους ανθρώπους που συχνά απουσίαζαν από την επίσημη ιστορία της τέχνης: τους εργάτες, τους αγρότες, τους φτωχούς και τους μετανάστες. Αναζητούσε στα έργα τέχνης τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που διαμόρφωναν την ανθρώπινη εμπειρία.
Το 1972 αποτέλεσε μια ιδιαίτερα σημαντική χρονιά για την πορεία του. Εκτός από την τηλεοπτική σειρά που τον έκανε γνωστό στο ευρύ κοινό, τιμήθηκε με το βραβείο Booker για το πειραματικό μυθιστόρημά του «G.». Κατά την τελετή απονομής, όμως, δεν περιορίστηκε στην παραλαβή της διάκρισης. Άσκησε κριτική στην αποικιοκρατική ιστορία της εταιρείας που χρηματοδοτούσε το βραβείο και ανακοίνωσε ότι θα διέθετε το μισό χρηματικό ποσό στο βρετανικό κίνημα των Μαύρων Πανθήρων, ενώ το υπόλοιπο θα χρηματοδοτούσε την έρευνά του για τους μετανάστες εργάτες στην Ευρώπη.
Η ζωή του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στις δημόσιες παρεμβάσεις και την πολιτική του δράση. Η προσωπική του διαδρομή, οι σχέσεις, οι γάμοι και οι ερωτικές του επιλογές αποτέλεσαν μια πιο σύνθετη πλευρά της προσωπικότητάς του, η οποία αναδεικνύεται στη νέα βιογραφία του Τομ Όβερτον με τίτλο «John Berger: From Life», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Verso με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννησή του.
Ο συγγραφέας της βιογραφίας είχε πρόσβαση στο αρχείο του Μπέργκερ στη Βρετανική Βιβλιοθήκη και γνώριζε προσωπικά τον ίδιο και ανθρώπους από το περιβάλλον του. Μέσα από προσωπικά ημερολόγια, αναμνήσεις και λιγότερο γνωστές λεπτομέρειες, επιχειρεί να φωτίσει έναν άνθρωπο γεμάτο αντιφάσεις, ο οποίος υπερασπιζόταν την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά δεν απέφευγε να προκαλεί πόνο στους ανθρώπους που βρίσκονταν κοντά του.
Η κριτική της Μερβ Έμρε στο περιοδικό The New Yorker στάθηκε ιδιαίτερα σε αυτή την πλευρά της βιογραφίας, επισημαίνοντας ότι ο Όβερτον δεν αντιμετωπίζει πάντοτε με την ίδια αυστηρότητα τις προσωπικές επιλογές του Μπέργκερ. Παράλληλα, αναγνώρισε την ιδιαίτερη προσέγγιση του βιογράφου, ο οποίος προσπαθεί να αποτυπώσει την προσωπικότητα του συγγραφέα μέσα από μικρές λεπτομέρειες και στιγμές της καθημερινότητάς του.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Μπέργκερ συνέχισε να γράφει για τη μετανάστευση, τη φτώχεια, την αγροτική ζωή, τον πόλεμο και την ανθρώπινη απώλεια. Το έργο του περιλαμβάνει μυθιστορήματα, δοκίμια, σχέδια και κινηματογραφικά σενάρια, αποτυπώνοντας μια διαρκή προσπάθεια να κατανοήσει τον κόσμο μέσα από διαφορετικές οπτικές.
Έφυγε από τη ζωή το 2017, σε ηλικία 90 ετών, αφήνοντας πίσω του μια σημαντική πνευματική παρακαταθήκη. Η συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννησή του αποτελεί αφορμή για μια νέα ματιά στο έργο και τις ιδέες του, που εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την τέχνη και την εικόνα.
Σε μια εποχή όπου οι εικόνες κατακλύζουν την καθημερινότητά μας, μέσα από τις οθόνες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την ψηφιακή επικοινωνία, το βασικό ερώτημα που έθετε ο Τζον Μπέργκερ παραμένει επίκαιρο: όχι μόνο τι βλέπουμε, αλλά και ποιος καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο.
Με πληροφορίες από The New Yorker, Verso Books, The Booker Prizes και BFI.






