Η συζήτηση γύρω από το πώς μπορεί να τερματιστεί ο πόλεμος στην Ουκρανία αναζωπυρώθηκε ξανά, μετά τη νέα τοποθέτηση του Ντόναλντ Τραμπ ότι μπορεί «να τον λήξει μέσα σε 24 ώρες», εφόσον αναλάβει την προεδρία των ΗΠΑ. Η δήλωση ήρθε να ενισχύσει μια ήδη διαμορφωμένη αντίληψη ότι ο Ρεπουμπλικανός πολιτικός σκοπεύει να ακολουθήσει μια πιο πραγματιστική, διαπραγματευτική γραμμή απέναντι στη Μόσχα. Ωστόσο, η πραγματικότητα στο πεδίο, το ιστορικό βάθος της κρίσης και οι ασύμβατες στρατηγικές επιδιώξεις Ρωσίας και Ουκρανίας καθιστούν το εγχείρημα σαφώς δυσκολότερο από όσο δείχνει.
Το επιχείρημα «η Ουκρανία δεν είναι Γάζα» δεν αφορά μόνο την κλίμακα και τη διάρκεια του πολέμου, αλλά και το πολύπλοκο πλέγμα γεωπολιτικών παραγόντων που καθορίζουν τις ισορροπίες στην Ευρασία. Στην περίπτωση της Γάζας, όσο κι αν πρόκειται για μια πολυεπίπεδη, εξαιρετικά σύνθετη σύγκρουση, οι εμπλεκόμενοι δρώντες είναι συγκεκριμένοι και το περιφερειακό πλαίσιο, σε μεγάλο βαθμό, προσδιορίζει τις εξελίξεις. Η Ουκρανία, αντίθετα, αποτελεί τον πυρήνα μιας ευρύτερης διεθνούς αντιπαράθεσης που αφορά το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας, τον ρόλο του ΝΑΤΟ και τη στρατηγική αυτονομία της Ρωσίας.
Η θέση Τραμπ και ο στόχος μιας “νέας συμφωνίας”
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει κατ’ επανάληψη δηλώσει ότι μπορεί να πετύχει συμφωνία με τη Μόσχα και το Κίεβο, αξιοποιώντας τη «διαπραγματευτική του εμπειρία». Παράλληλα, έχει αφήσει να εννοηθεί πως θα ασκήσει έντονη πίεση στην ουκρανική κυβέρνηση, ώστε να αποδεχθεί παραχωρήσεις σε εδάφη που έχουν καταλάβει οι ρωσικές δυνάμεις. Το σχέδιο, όπως το περιγράφει ο ίδιος, βασίζεται στη λογική της «άμεσης αποκλιμάκωσης», μέσω ενός παγώματος των γραμμών αντιπαράθεσης και μιας μελλοντικής πολιτικής συμφωνίας.
Ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η Ρωσία είναι διατεθειμένη να περιοριστεί σε έναν συμβιβασμό που απλώς θα επικυρώνει τις τρέχουσες στρατιωτικές της θέσεις. Η Μόσχα εξακολουθεί να επιδιώκει τον πλήρη έλεγχο περιοχών-κλειδιών της ανατολικής και νότιας Ουκρανίας, ενώ απαιτεί γραπτές εγγυήσεις ότι η χώρα δεν θα ενταχθεί ποτέ στο ΝΑΤΟ. Από την άλλη πλευρά, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι έχει απορρίψει επανειλημμένα την ιδέα παραχώρησης εδαφών, υποστηρίζοντας ότι κάτι τέτοιο θα νομιμοποιούσε την επιθετικότητα.
Γιατί η Ρωσία δεν δίνει εύκολα το «ναι»
Ένας πρώτος λόγος αφορά το ίδιο το στρατηγικό αφήγημα του πολέμου. Η Ρωσία έχει επενδύσει τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο στη ρητορική περί «αποναζιστικοποίησης» και «αποστρατιωτικοποίησης» της Ουκρανίας — μια αφήγηση που καθιστά σχεδόν αδύνατη την επιστροφή στο status quo ante. Η όποια υποχώρηση χωρίς αντίκρισμα θα θεωρηθεί απόλυτη ήττα για το Κρεμλίνο.
Δεύτερον, η Μόσχα έχει καταφέρει να ενισχύσει τις αμυντικές της δυνατότητες και να σταθεροποιήσει την οικονομία της, παρά τις κυρώσεις. Αυτό της επιτρέπει να διατηρεί τις πολεμικές επιχειρήσεις σε βάθος χρόνου, χωρίς να διακινδυνεύει κατάρρευση στο εσωτερικό. Τρίτον, η στρατηγική της Ρωσίας απέναντι στη Δύση δεν περιορίζεται στην Ουκρανία. Η Μόσχα επιδιώκει μια συνολική αναθεώρηση των σχέσεων ασφαλείας στην Ευρώπη, κάτι που απαιτεί ευρύτερες διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ, πέρα από το ουκρανικό ζήτημα.
Οι κόκκινες γραμμές της Ουκρανίας
Το Κίεβο, από την πλευρά του, αντιμετωπίζει υπαρξιακό κίνδυνο. Οποιαδήποτε παραχώρηση εδαφών, ειδικά στις περιοχές Ντονμπάς και Ζαπορίζια, θα προκαλούσε βαθύ πολιτικό και κοινωνικό ρήγμα στο εσωτερικό. Ο Ζελένσκι βρίσκεται ήδη υπό πίεση, καθώς ο πόλεμος έχει διαρκέσει σχεδόν τρία χρόνια και η κούραση μεγαλώνει. Μια συμφωνία που θα εμφάνιζε την Ουκρανία ως ηττημένη θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να γίνει αποδεκτή, τόσο από τον λαό όσο και από τον στρατό.
Επιπλέον, το Κίεβο γνωρίζει ότι μια πρόωρη κατάπαυση του πυρός χωρίς ισχυρές ασφαλιστικές δικλίδες θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέο πόλεμο μέσα σε λίγα χρόνια. Η Ουκρανία επιδιώκει να εξασφαλίσει μακροχρόνιες εγγυήσεις ασφαλείας από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, κάτι που η Ρωσία απορρίπτει. Έτσι, οι δύο πλευρές μένουν εγκλωβισμένες σε έναν φαύλο κύκλο αμοιβαίων απαιτήσεων.
Γιατί η σύγκριση με τη Γάζα είναι παραπλανητική
Η αντιπαραβολή του πολέμου της Ουκρανίας με την κρίση στη Γάζα δημιουργεί εσφαλμένες εντυπώσεις. Στη Γάζα, όσο δραματική κι αν είναι η κατάσταση, πρόκειται για έναν περιφερειακό πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, με τις διεθνείς δυνάμεις να παίζουν κυρίως διαμεσολαβητικό ρόλο. Στην Ουκρανία, αντίθετα, οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Ευρώπη βρίσκονται στην καρδιά της σύγκρουσης, η οποία καθορίζει το διεθνές σύστημα ισχύος.
Η σύγκρουση στην Ουκρανία επηρεάζει την ευρωπαϊκή ασφάλεια, το ΝΑΤΟ, τις αγορές ενέργειας και το παγκόσμιο εμπόριο. Η Γάζα δεν έχει ανάλογο αντίκτυπο, όσο σημαντική κι αν είναι η κατάσταση. Επομένως, οι ισορροπίες που πρέπει να ληφθούν υπόψη για μια ειρηνευτική συμφωνία στην Ουκρανία είναι πολλαπλάσιες.
Η Ευρώπη ανάμεσα σε δύο κόσμους
Οι ευρωπαϊκές χώρες βρίσκονται σε δύσκολη θέση. Από τη μία στηρίζουν ενεργά την Ουκρανία με εξοπλισμό, οικονομική βοήθεια και πολιτική υποστήριξη. Από την άλλη, φοβούνται ότι μια πιθανή απόφαση Τραμπ για μείωση της αμερικανικής βοήθειας θα τις αφήσει εκτεθειμένες. Η ΕΕ δεν διαθέτει ακόμη την αμυντική ικανότητα να αναπληρώσει ένα πιθανό κενό της Ουάσινγκτον.
Επιπλέον, μια βεβιασμένη συμφωνία τύπου «παγώματος του πολέμου» θα μπορούσε να παγιώσει τη ρωσική επιρροή στην Ανατολική Ευρώπη, δημιουργώντας νέα δεδομένα ασφαλείας που θα αποδυναμώσουν το ΝΑΤΟ.
Τι μπορεί να κάνει πραγματικά ο Τραμπ
Στην καλύτερη περίπτωση, ο Τραμπ θα μπορούσε να πιέσει την Ουκρανία να αποδεχθεί έναν προσωρινό συμβιβασμό, προσφέροντας παράλληλα κίνητρα στη Ρωσία — πιθανώς μέσω άρσης ορισμένων κυρώσεων. Ωστόσο, αυτό προϋποθέτει ότι η Μόσχα θα θεωρήσει συμφέρουσα μια τέτοια συμφωνία. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει τέτοια ένδειξη.
Το μεγαλύτερο εργαλείο πίεσης του Τραμπ είναι η στρατιωτική βοήθεια των ΗΠΑ. Αν αυτή περιοριστεί, η Ουκρανία θα βρεθεί σε δυσμενή θέση. Ωστόσο, μια τέτοια επιλογή ενδέχεται να δημιουργήσει αντιδράσεις και στο αμερικανικό Κογκρέσο, όπου πολλοί Ρεπουμπλικανοί παραμένουν υπέρ της συνέχισης της στήριξης στην Ουκρανία.
Ένα πολύπλοκο διπλωματικό παζλ
Παρά τις δηλώσεις Τραμπ, η λήξη του πολέμου στην Ουκρανία δεν είναι κάτι που μπορεί να επιτευχθεί σε μία ημέρα. Η σύγκρουση είναι πολυεπίπεδη και άμεσα συνδεδεμένη με τις στρατηγικές φιλοδοξίες Ρωσίας και Δύσης. Η Ουκρανία συνεχίζει να δίνει έναν πόλεμο για την ίδια της την ύπαρξη, ενώ η Ρωσία επιδιώκει να επιβάλει μια νέα τάξη στην Ευρώπη.
Οποιαδήποτε λύση απαιτεί λεπτές ισορροπίες, πολιτική βούληση και, κυρίως, ρεαλιστικές προσδοκίες. Η φράση «η Ουκρανία δεν είναι Γάζα» αποτυπώνει ακριβώς αυτό: πρόκειται για μια σύγκρουση διαφορετικής φύσης, διαφορετικής κλίμακας και διαφορετικών στρατηγικών διακυβευμάτων – και για τον λόγο αυτό η εξεύρεση ειρηνικής λύσης παραμένει εξαιρετικά δύσκολη.