Η άμεση αναστολή των εκτελέσεων σε όλες τις χώρες που εξακολουθούν να εφαρμόζουν τη θανατική ποινή ζητούν η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης, θέτοντας ως τελικό στόχο την πλήρη κατάργησή της. Σε κοινή τους δήλωση, με αφορμή την Ευρωπαϊκή και Παγκόσμια Ημέρα κατά της Θανατικής Ποινής, στις 10 Οκτωβρίου, εκφράζουν έντονη ανησυχία για την απότομη αύξηση των εκτελέσεων παγκοσμίως και επαναλαμβάνουν την κατηγορηματική αντίθεσή τους στην επιβολή της εσχάτης των ποινών, ανεξάρτητα από τις περιστάσεις.
Η έκκληση διατυπώνεται σε μια περίοδο κατά την οποία η θανατική ποινή βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης, με αφορμή τόσο την αύξηση των εκτελέσεων σε ορισμένες χώρες όσο και τις αντιδράσεις που προκαλούν οι μέθοδοι εκτέλεσης και οι δημόσιες αναφορές σε αυτές. Οι δύο ευρωπαϊκοί οργανισμοί ζητούν το μορατόριουμ να αποτελέσει το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς την οριστική κατάργηση της θανατικής ποινής. Παράλληλα, υπογραμμίζουν ότι η αναστολή των εκτελέσεων πρέπει να συνοδευτεί από τη μετατροπή των θανατικών ποινών που έχουν ήδη επιβληθεί και από την πλήρη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο και τα πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Αύξηση 78% στις καταγεγραμμένες εκτελέσεις
Τα στοιχεία που παρατίθενται στην κοινή δήλωση αποτυπώνουν μια ιδιαίτερα ανησυχητική εξέλιξη. Παρότι μόλις 17 χώρες είναι γνωστό ότι πραγματοποίησαν εκτελέσεις το 2025, ο αριθμός των καταγεγραμμένων εκτελέσεων αυξήθηκε κατά 78% σε σύγκριση με το 2024. Η αύξηση αυτή καταδεικνύει ότι η εφαρμογή της θανατικής ποινής παραμένει μια σοβαρή διεθνής πρόκληση, παρά τη μακροχρόνια τάση περιορισμού και κατάργησής της σε πολλές περιοχές του κόσμου.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, οι περισσότερες εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν στο Ιράν. Αύξηση καταγράφηκε επίσης στην Αίγυπτο, το Κουβέιτ, τη Σαουδική Αραβία, τη Σιγκαπούρη και την Υεμένη, ενώ εκτελέσεις συνεχίστηκαν και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ΕΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης επισημαίνουν ότι οι επίσημες καταγραφές δεν αποτυπώνουν κατ’ ανάγκη το πραγματικό μέγεθος του φαινομένου. Ειδικά στην Κίνα, οι εκτελέσεις δεν περιλαμβάνονται στις παγκόσμιες στατιστικές, καθώς τα σχετικά στοιχεία καλύπτονται από κρατικό απόρρητο. Παρά την έλλειψη επίσημων δεδομένων, εκτιμάται ότι στη χώρα πραγματοποιήθηκαν χιλιάδες εκτελέσεις το 2025.
Η απουσία διαφανών στοιχείων δυσχεραίνει την ακριβή αποτίμηση της κατάστασης σε παγκόσμιο επίπεδο και δεν επιτρέπει την πλήρη καταγραφή της έκτασης της εφαρμογής της θανατικής ποινής.
Οι ΗΠΑ στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης
Η συζήτηση για τη θανατική ποινή επανήλθε δυναμικά στη διεθνή επικαιρότητα και στις Ηνωμένες Πολιτείες, μετά την ανακοίνωση του υπουργού Άμυνας, Πιτ Χέγκσεθ, ότι θα μπορούσε να μεταδοθεί ζωντανά η εκτέλεση πρώην ταγματάρχη του αμερικανικού στρατού από εκτελεστικό απόσπασμα. Η ανακοίνωση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς έφερε στο προσκήνιο όχι μόνο το ζήτημα της ίδιας της θανατικής ποινής, αλλά και το κατά πόσο η δημόσια προβολή μιας εκτέλεσης είναι συμβατή με τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Παράλληλα, η υπόθεση της Κρίστα Πάικ, η οποία, σύμφωνα με το δημοσίευμα, επέζησε από απόπειρα εκτέλεσής της στις ΗΠΑ, επανέφερε τη συζήτηση για τους κινδύνους που συνδέονται με την εφαρμογή της εσχάτης των ποινών. Το ζήτημα των δικαστικών λαθών αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί αντιτίθενται στη θανατική ποινή. Σε αντίθεση με άλλες ποινές, μια εκτέλεση δεν μπορεί να ανακληθεί, ακόμη και αν μεταγενέστερα στοιχεία αποδείξουν ότι ο καταδικασμένος ήταν αθώος.
Η ΕΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης επαναλαμβάνουν ότι η αντίθεσή τους στη θανατική ποινή είναι απόλυτη και αφορά όλες τις περιπτώσεις, ανεξάρτητα από τη φύση του εγκλήματος ή τις συνθήκες υπό τις οποίες επιβλήθηκε η καταδίκη.
Η Λευκορωσία, η μόνη χώρα στην Ευρώπη που διατηρεί τη θανατική ποινή
Στην ευρωπαϊκή ήπειρο, η Λευκορωσία παραμένει η μοναδική χώρα που εφαρμόζει τη θανατική ποινή. Δεν είναι μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης, ωστόσο η διατήρηση και η χρήση της εσχάτης των ποινών εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό ζήτημα για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Η ΕΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης δηλώνουν αποφασισμένα να αντιταχθούν σε κάθε προσπάθεια επαναφοράς της θανατικής ποινής σε χώρες που την έχουν καταργήσει, καθώς και σε κάθε πρωτοβουλία διεύρυνσης των περιπτώσεων στις οποίες αυτή μπορεί να επιβάλλεται.
Η θέση τους στηρίζεται στην αρχή ότι η προστασία της ανθρώπινης ζωής και της αξιοπρέπειας πρέπει να παραμένει θεμελιώδης υποχρέωση των κρατών. Η κατάργηση της θανατικής ποινής αντιμετωπίζεται ως βασικό στοιχείο της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της εξέλιξης των σύγχρονων συστημάτων δικαιοσύνης.
Γιατί η θανατική ποινή για αδικήματα ναρκωτικών προκαλεί ανησυχία
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη χρήση της θανατικής ποινής για αδικήματα που σχετίζονται με τα ναρκωτικά, όπως η παραγωγή και η διακίνησή τους.
Στην κοινή δήλωση, οι δύο οργανισμοί υπενθυμίζουν ότι, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η θανατική ποινή πρέπει να περιορίζεται στα πλέον σοβαρά εγκλήματα. Η συγκεκριμένη κατηγορία αφορά εγκλήματα εξαιρετικής βαρύτητας που περιλαμβάνουν εκ προθέσεως ανθρωποκτονία. Κατά συνέπεια, η επιβολή θανατικής ποινής για αδικήματα που σχετίζονται με τα ναρκωτικά δεν πληροί, σύμφωνα με τη θέση τους, αυτό το αυστηρό κριτήριο.
Επιπλέον, αμφισβητείται η αποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης ποινής ως μέσου αποτροπής της εγκληματικότητας. Όπως επισημαίνεται, τα διαθέσιμα στοιχεία δεν δείχνουν ότι η εκτέλεση καταδικασμένων για υποθέσεις ναρκωτικών αποτρέπει τα σχετικά εγκλήματα περισσότερο από άλλες μορφές ποινικής αντιμετώπισης. Η θέση αυτή συνδέεται με την ανάγκη για πολιτικές κατά των ναρκωτικών που να στηρίζονται σε τεκμηριωμένα αποτελέσματα και να σέβονται τις διεθνείς υποχρεώσεις των κρατών για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί τονίζουν επίσης ότι η θανατική ποινή αποκλείει οριστικά κάθε δυνατότητα επανένταξης του καταδικασμένου. Παράλληλα, η πιθανότητα δικαστικού λάθους παραμένει ένας κίνδυνος που δεν μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως από κανένα δικαστικό σύστημα.
Τα βήματα προς την παγκόσμια κατάργηση
Παρά την αύξηση των εκτελέσεων, η κοινή δήλωση αναφέρεται και σε εξελίξεις που καταδεικνύουν ότι η πορεία προς την κατάργηση της θανατικής ποινής συνεχίζεται σε αρκετές χώρες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, ο Λίβανος προχώρησε στην κατάργηση της θανατικής ποινής τον Αύγουστο του 2026. Η Γκάμπια και το Βιετνάμ περιόρισαν τον αριθμό των εγκλημάτων για τα οποία προβλέπεται η συγκεκριμένη ποινή, ενώ η Σιέρα Λεόνε επικύρωσε το Δεύτερο Προαιρετικό Πρωτόκολλο του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα. Το συγκεκριμένο πρωτόκολλο αποσκοπεί στην κατάργηση της θανατικής ποινής και δεσμεύει τα κράτη που συμμετέχουν σε αυτό να μην προχωρούν σε εκτελέσεις, σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διατάξεις.
Παράλληλα, βήματα προς την επικύρωσή του έχουν γίνει από την Καμπότζη, την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και το Τσαντ.
Οι εξελίξεις αυτές αποτελούν ενδείξεις ότι, παρά τις αντιφάσεις και τις οπισθοχωρήσεις που καταγράφονται διεθνώς, εξακολουθούν να υπάρχουν περιθώρια θεσμικών αλλαγών. Η κατάργηση της θανατικής ποινής δεν αποτελεί πλέον μόνο αίτημα οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και στόχο που ενσωματώνεται σε διεθνείς συμφωνίες και δεσμεύσεις.
Το μορατόριουμ ως πρώτο βήμα
Η έκκληση της ΕΕ και του Συμβουλίου της Ευρώπης για άμεσο μορατόριουμ δεν περιορίζεται στην προσωρινή αναστολή των εκτελέσεων. Στόχος είναι να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για τη σταδιακή και οριστική κατάργηση της θανατικής ποινής. Σύμφωνα με την κοινή δήλωση, η αναστολή πρέπει να συνοδευτεί από τη μετατροπή των ποινών που έχουν ήδη επιβληθεί σε θανατοποινίτες, καθώς και από την πλήρη συμμόρφωση των κρατών με το διεθνές δίκαιο και τα πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Οι δύο οργανισμοί χαρακτηρίζουν τη θανατική ποινή, αλλά και τη διαδικασία που οδηγεί στην εκτέλεση, μορφή απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης. Παράλληλα, καλούν τα κράτη να προωθήσουν προσεγγίσεις δικαιοσύνης που δίνουν έμφαση στην αποκατάσταση, στην ευθύνη και στην κοινωνική επανένταξη, αντί στην οριστική αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής.
Το μήνυμα της κοινής παρέμβασης είναι σαφές: η αύξηση των εκτελέσεων καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για διεθνή δράση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης ζητούν από τις χώρες που εξακολουθούν να εφαρμόζουν τη θανατική ποινή να προχωρήσουν άμεσα στην αναστολή της, ως πρώτο βήμα για την πλήρη κατάργησή της.