Κάτω από την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης κρύβεται ένας ολόκληρος υπόγειος κόσμος. Το δίκτυο διαδρόμων και σηράγγων φτάνει συνολικά τα 9 χιλιόμετρα, ενώ οι πρώτες καταγραφές ανακοινώθηκαν ήδη από τον Φεβρουάριο του 2026 και μιλούσαν για κατασκευές ηλικίας περίπου 1.600 ετών.
Μέχρι σήμερα, οι εργασίες αποκατάστασης έχουν φέρει στο φως έξι υπόγειους χώρους και εννέα σήραγγες. Από αυτές έχουν καθαριστεί 420 μέτρα. Τον Σεπτέμβριο ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, είχε πει ότι μετά το τέλος των εργασιών θα εξεταστεί το άνοιγμα των ασφαλών τμημάτων στο κοινό.
Ο ίδιος ο Ερσόι κατέβηκε στα υπόγεια μαζί με επιστήμονες του προγράμματος αποκατάστασης και παρουσίασε το έργο. Οι πρώτες εικόνες του δικτύου μεταδόθηκαν από το CNN Türk. Όπως ανακοίνωσε, από τον Κήπο του Βεζίρη και τον Δυτικό Κήπο έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επιχωμάτωσης. Οι τουρκικές αρχές χαρακτηρίζουν το πρόγραμμα το μεγαλύτερο συντήρησης και αποκατάστασης της περιόδου της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Τα ευρήματα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας υπόσκαφος ταφικός χώρος (hypogeum) στον Κήπο του Βεζίρη. Εκεί οι ανασκαφές έφεραν στο φως αρχιτεκτονικά στρώματα βαθύτερα από το μέχρι πρόσφατα γνωστό επίπεδο του δαπέδου. Σύμφωνα με τον Ερσόι, οι εργασίες έφτασαν 1,5 μέτρο κάτω από το δάπεδο που ήταν καλυμμένο με λάσπη και εντόπισαν ίχνη παλαιότερης οικοδομικής φάσης.
Οι ειδικοί εξετάζουν αν τα κατάλοιπα προηγούνται του σημερινού ναού, που χτίστηκε επί Ιουστινιανού ανάμεσα στο 532 και το 537, στη θέση παλαιότερων χριστιανικών ναών. Προς το παρόν δεν υπάρχει ασφαλής χρονολόγηση και η υπόθεση παραμένει αντικείμενο έρευνας.
Στον Δυτικό Κήπο βρέθηκαν οι έξι υπόγειοι χώροι, που συνδέονται με τις εννέα σήραγγες. Τρεις από αυτούς ήταν πιθανότατα υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, της αυλής του ναού. Η έρευνα συνεχίζεται και σε άλλους χώρους, μερικοί από τους οποίους είναι επιμήκεις διάδρομοι πλάτους 4 έως 4,8 μέτρων.
Από τις εννέα σήραγγες οι επτά έχουν ήδη καθαριστεί και στις άλλες δύο γίνεται αποτύπωση και τεκμηρίωση. Η μεγαλύτερη έχει μήκος 180 μέτρα και ίσως συνδέεται με τη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης. Εκτείνεται παράλληλα με την πρόσοψη του ναού, από την περιοχή μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ ως την είσοδο των επισκεπτών, με κλίση περίπου 3%. Ο ακριβής αρχικός της ρόλος δεν έχει επιβεβαιωθεί.
Το κρυμμένο δίκτυο ύδρευσης
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι οι σήραγγες ήταν μέρος ενός ευρύτερου συστήματος διαχείρισης των υδάτων της βυζαντινής πόλης. Φαίνεται ότι κάποια τμήματα εξυπηρετούσαν τη διανομή του νερού και την απομάκρυνση των ομβρίων, ανάγκες βασικές για ένα τόσο μεγάλο συγκρότημα. Τα ευρήματα επιτρέπουν να μελετηθούν καλύτερα οι υποδομές που αναπτύχθηκαν γύρω από το μνημείο στις διάφορες περιόδους της ιστορίας του.

Οι εργασίες δεν περιορίζονται στον καθαρισμό. Περιλαμβάνουν αποκατάσταση θόλων, στερέωση τοιχοποιιών και ενίσχυση φθαρμένων τμημάτων. Σε έναν υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων έχουν ήδη αποκατασταθεί οι βλάβες σε 18 μέτρα, ενώ σε άλλες σήραγγες τοποθετούνται ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία για τη στατική τους επάρκεια.
Τι ακολουθεί
Ο Ερσόι ανακοίνωσε ειδική μελέτη για την παρουσίαση των υπογείων κατασκευών, με προτεραιότητα την προστασία του μνημείου και την ασφάλεια των επισκεπτών. Δεν έχει καθοριστεί ποια τμήματα θα ανοίξουν ούτε υπάρχει χρονοδιάγραμμα.
Οι ειδικοί εξετάζουν επίσης αν το δίκτυο μπορεί να βοηθήσει στον αερισμό του μνημείου. Το υπάρχον υπόγειο άνοιγμα καλύπτει μόνο το 3,6% των αναγκών, και οι μελλοντικές μελέτες θα κρίνουν αν κάποιες ιστορικές στοές μπορούν να ενταχθούν σε σύγχρονο σύστημα παροχής νωπού αέρα χωρίς να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας τους.
Μετά από σχεδόν δεκαπέντε αιώνες, η Αγία Σοφία εξακολουθεί να αποκαλύπτει νέα στοιχεία. Η έρευνα στρέφεται πλέον στα λιγότερο γνωστά τμήματα κάτω από το έδαφος, όπου οι διαδοχικές οικοδομικές φάσεις και οι υποδομές της παλιάς Κωνσταντινούπολης διατηρούνταν ως τώρα σχεδόν αθέατες.



