Μπορεί ένας άνθρωπος να έχει ΔΕΠΥ και να μην το γνωρίζει ακόμη και μετά τα 40 ή τα 50 του χρόνια;
Η ΔΕΠΥ δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Στους ενήλικες μπορεί να κρύβεται πίσω από τη χρόνια αναβλητικότητα, τη δυσκολία οργάνωσης, την εσωτερική ανησυχία, την έντονη συναισθηματική ευαισθησία και τις παρορμητικές αποφάσεις.
Δείτε τα 8 λιγότερο γνωστά σημάδια που μπορεί να περνούν απαρατήρητα για χρόνια και πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό.
Πώς εκδηλώνεται η διαταραχή στην ενήλικη ζωή, γιατί συχνά παραμένει αδιάγνωστη και ποια συμπτώματα αξίζει να κινητοποιήσουν την προσοχή μας.
Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) δεν αφορά αποκλειστικά την παιδική ηλικία. Χιλιάδες ενήλικες μπορεί να ζουν με τη συγκεκριμένη νευροαναπτυξιακή διαταραχή χωρίς να γνωρίζουν ότι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στην καθημερινότητά τους συνδέονται με αυτήν.
Η συνεχής αναβλητικότητα, η αδυναμία οργάνωσης, η δυσκολία συγκέντρωσης, η παρορμητικότητα και η αίσθηση ότι ο χρόνος δεν επαρκεί ποτέ μπορεί να αποδίδονται λανθασμένα σε άγχος, αφηρημάδα ή έλλειψη πειθαρχίας.
Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ΔΕΠΥ.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι ότι στους ενήλικες η διαταραχή δεν εκδηλώνεται πάντοτε με την έντονη κινητικότητα που συχνά παρατηρείται στα παιδιά. Μπορεί να εκφράζεται ως εσωτερική ανησυχία, συνεχής νοητική δραστηριότητα, δυσκολία στη διαχείριση των υποχρεώσεων και συναισθηματική εξάντληση.
Παράλληλα, αρκετοί άνθρωποι αναπτύσσουν με τα χρόνια προσωπικές στρατηγικές για να καλύπτουν τις δυσκολίες τους, με αποτέλεσμα το περιβάλλον τους να μην αντιλαμβάνεται πόσο μεγάλη προσπάθεια καταβάλλουν για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.
Γιατί η ΔΕΠΥ μπορεί να παραμένει αδιάγνωστη μέχρι την ενηλικίωση;
Η ΔΕΠΥ είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή, τα συμπτώματα της οποίας ξεκινούν από την παιδική ηλικία, αλλά δεν αναγνωρίζονται πάντοτε εγκαίρως.
Σύμφωνα με τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), πολλοί ενήλικες λαμβάνουν διάγνωση αρκετά χρόνια αργότερα, καθώς οι εκδηλώσεις της διαταραχής μπορεί να αλλάζουν με την ηλικία.
Ειδικά στις γυναίκες, η ΔΕΠΥ μπορεί να περνά απαρατήρητη, επειδή συχνά κυριαρχούν οι δυσκολίες προσοχής και οργάνωσης και όχι η εμφανής υπερκινητικότητα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει εξαιρετική επαγγελματική πορεία, να είναι δημιουργικός και ιδιαίτερα ικανός, αλλά ταυτόχρονα να καταβάλλει υπερβολική προσπάθεια για να ολοκληρώσει απλές καθημερινές υποχρεώσεις.
Αυτή η αντίφαση είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η αναγνώριση της ΔΕΠΥ στην ενήλικη ζωή χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση.
Τα 8 λιγότερο εμφανή σημάδια της ΔΕΠΥ στους ενήλικες
1. Χρονική τύφλωση: Όταν ο χρόνος μοιάζει να εξαφανίζεται
Ένα από τα λιγότερο γνωστά χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη ΔΕΠΥ είναι η λεγόμενη χρονική τύφλωση (time blindness).
Το άτομο δυσκολεύεται να εκτιμήσει πόσος χρόνος έχει περάσει ή πόσο θα χρειαστεί για να ολοκληρώσει μια δραστηριότητα.
Για παράδειγμα:
- Ξεκινά μια εργασία που υπολογίζει ότι θα διαρκέσει 20 λεπτά, αλλά περνούν δύο ώρες.
- Καθυστερεί συστηματικά σε ραντεβού.
- Ξεχνά προθεσμίες, ακόμη κι όταν γνωρίζει τη σημασία τους.
- Αφήνει σημαντικές υποχρεώσεις για την τελευταία στιγμή.
- Δυσκολεύεται να προγραμματίσει την ημέρα του.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για αδιαφορία ή έλλειψη υπευθυνότητας. Η δυσκολία στη διαχείριση του χρόνου μπορεί να σχετίζεται με τις εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου που συμμετέχουν στον προγραμματισμό και στην οργάνωση.
2. Δυσκολία στις εκτελεστικές λειτουργίες: Πολλά σχέδια, λίγη ολοκλήρωση
Οι εκτελεστικές λειτουργίες είναι οι νοητικές δεξιότητες που μας βοηθούν να οργανώνουμε τη σκέψη μας, να θέτουμε προτεραιότητες, να σχεδιάζουμε και να ολοκληρώνουμε εργασίες.
Σε έναν ενήλικα με ΔΕΠΥ, η καθημερινότητα μπορεί να μοιάζει με μια διαρκή προσπάθεια να μπει τάξη σε πολλές παράλληλες εκκρεμότητες. Μπορεί να γνωρίζει ακριβώς τι πρέπει να κάνει, αλλά να δυσκολεύεται να ξεκινήσει.
Συχνά παρατηρούνται:
- Αδυναμία ιεράρχησης προτεραιοτήτων.
- Δυσκολία στην έναρξη και ολοκλήρωση εργασιών.
- Συχνές αλλαγές από τη μία δραστηριότητα στην άλλη.
- Ξεχασμένες υποχρεώσεις και αντικείμενα.
- Δυσκολία στη διατήρηση της συγκέντρωσης.
- Έντονη απογοήτευση όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως είχε προγραμματιστεί.
Αυτές οι δυσκολίες μπορεί να δημιουργούν την εσφαλμένη εντύπωση ότι το άτομο είναι ανοργάνωτο ή αναβλητικό από επιλογή.
3. Υπερεστίαση: Όταν μπορεί να συγκεντρωθείς για ώρες σε κάτι που σε ενδιαφέρει
Η ΔΕΠΥ συνδέεται συχνά με τη διάσπαση της προσοχής. Ωστόσο, υπάρχει και μια λιγότερο γνωστή εμπειρία, η υπερεστίαση (hyperfocus).
Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία το άτομο απορροφάται τόσο έντονα από μια δραστηριότητα, ώστε δυσκολεύεται να αποσπαστεί από αυτήν.
Μπορεί να περάσει ώρες μπροστά στον υπολογιστή, να ασχοληθεί με ένα δημιουργικό έργο ή ένα χόμπι και να ξεχάσει ακόμη και βασικές ανάγκες, όπως το φαγητό ή την ξεκούραση. Την ίδια στιγμή, μπορεί να αδυνατεί να συγκεντρωθεί για λίγα λεπτά σε μια εργασία που θεωρεί βαρετή ή επαναλαμβανόμενη.
Η υπερεστίαση δεν αποτελεί από μόνη της διαγνωστικό κριτήριο της ΔΕΠΥ, αλλά μπορεί να εμφανίζεται σε ορισμένα άτομα.
4. Συχνές αλλαγές εργασίας και επαγγελματική αστάθεια
Ένας ενήλικας με ΔΕΠΥ μπορεί να δυσκολεύεται να διατηρήσει σταθερή επαγγελματική πορεία, ιδιαίτερα όταν εργάζεται σε περιβάλλον με πολλές παράλληλες απαιτήσεις, αυστηρά χρονοδιαγράμματα ή επαναλαμβανόμενες διαδικασίες.
Μπορεί να ενθουσιάζεται αρχικά με μια νέα εργασία, να αποδίδει εξαιρετικά σε περιόδους έντονου ενδιαφέροντος και στη συνέχεια να δυσκολεύεται να διατηρήσει την ίδια απόδοση.
Επιπλέον, η αποδιοργάνωση, η παρορμητικότητα και η δυσκολία διαχείρισης της κριτικής μπορεί να δημιουργούν προβλήματα στις επαγγελματικές σχέσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που αλλάζει συχνά εργασία έχει ΔΕΠΥ. Όταν όμως το συγκεκριμένο μοτίβο συνδυάζεται με άλλες διαχρονικές δυσκολίες προσοχής και οργάνωσης, αξίζει να διερευνηθεί.
5. Εσωτερική ανησυχία και διαρκής ανάγκη για δραστηριότητα
Η υπερκινητικότητα δεν εξαφανίζεται απαραίτητα στην ενήλικη ζωή. Μπορεί απλώς να αλλάζει μορφή.
Αντί για έντονες σωματικές κινήσεις, όπως συμβαίνει συχνά στα παιδιά, ένας ενήλικας μπορεί να βιώνει μια συνεχή εσωτερική ανησυχία.
Μπορεί:
- Να δυσκολεύεται να καθίσει ήρεμα για μεγάλο χρονικό διάστημα.
- Να κινεί συνεχώς τα πόδια ή τα χέρια του.
- Να αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να κάνει κάτι.
- Να δυσκολεύεται να χαλαρώσει ακόμη και στον ελεύθερο χρόνο του.
- Να μιλά γρήγορα ή να διακόπτει συχνά τους άλλους.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάγκη για συνεχή δραστηριότητα γίνεται τόσο έντονη, ώστε ακόμη και η ξεκούραση προκαλεί δυσφορία.
6. Έντονη συναισθηματική ευαισθησία και φόβος απόρριψης
Ορισμένοι ενήλικες με ΔΕΠΥ αναφέρουν ότι βιώνουν ιδιαίτερα έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις στην κριτική ή στην αίσθηση ότι κάποιος τους απορρίπτει.
Ένα σχόλιο που για κάποιον άλλον μπορεί να θεωρείται ασήμαντο, σε αυτούς μπορεί να προκαλέσει έντονη στενοχώρια, θυμό ή απογοήτευση.
Στη σχετική βιβλιογραφία χρησιμοποιείται και ο όρος Rejection Sensitive Dysphoria (RSD), δηλαδή έντονη συναισθηματική δυσφορία που συνδέεται με την αντιλαμβανόμενη απόρριψη.
Το άτομο μπορεί:
- Να αναλύει επανειλημμένα μια συζήτηση.
- Να αισθάνεται ότι οι άλλοι το κρίνουν αρνητικά.
- Να πληγώνεται έντονα από την παραμικρή παρατήρηση.
- Να αποφεύγει καταστάσεις στις οποίες ενδέχεται να δεχθεί κριτική.
- Να αντιδρά συναισθηματικά πιο έντονα από όσο θα ήθελε.
Χρειάζεται, ωστόσο, να διευκρινιστεί ότι η RSD δεν αποτελεί επίσημο διαγνωστικό κριτήριο της ΔΕΠΥ και δεν είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό της.
7. Δυσκολία στη διατήρηση φιλικών και ερωτικών σχέσεων
Η ΔΕΠΥ μπορεί να επηρεάζει όχι μόνο την εργασία και τις καθημερινές υποχρεώσεις, αλλά και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Ένας ενήλικας μπορεί να ξεχνά σημαντικές ημερομηνίες, να δυσκολεύεται να παρακολουθήσει μια συζήτηση ή να διακόπτει συχνά τον συνομιλητή του χωρίς να το αντιλαμβάνεται.
Στις ερωτικές σχέσεις, αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να παρερμηνεύονται ως αδιαφορία, έλλειψη ενδιαφέροντος ή απουσία συναισθηματικής συμμετοχής. Επιπλέον, η παρορμητικότητα και η δυσκολία ρύθμισης των συναισθημάτων μπορεί να προκαλούν εντάσεις. Αυτό που έχει σημασία είναι να γίνει κατανοητό ότι οι δυσκολίες αυτές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι το άτομο δεν ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους γύρω του.
Η ενημέρωση, η επικοινωνία και η κατάλληλη υποστήριξη μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση των σχέσεων.
8. Παρορμητικές αγορές και δυσκολία στον οικονομικό προγραμματισμό
Ένα ακόμη λιγότερο συζητημένο σημάδι αφορά τη διαχείριση των οικονομικών.
Ορισμένοι ενήλικες με ΔΕΠΥ δυσκολεύονται να οργανώσουν τον προϋπολογισμό τους, να παρακολουθήσουν τις οικονομικές υποχρεώσεις τους ή να προγραμματίσουν τις μελλοντικές τους ανάγκες. Μπορεί να κάνουν αγορές χωρίς προηγούμενη σκέψη, να δυσκολεύονται να αποταμιεύσουν ή να ξεχνούν την ημερομηνία πληρωμής λογαριασμών. Οι συμπεριφορές αυτές μπορεί να σχετίζονται με την παρορμητικότητα, τη δυσκολία προγραμματισμού και την ανάγκη για άμεση ικανοποίηση. Σε βάθος χρόνου, ενδέχεται να δημιουργήσουν οικονομική πίεση και πρόσθετο άγχος.
Είναι διαφορετική η ΔΕΠΥ στις γυναίκες;
Η αναγνώριση της ΔΕΠΥ στις γυναίκες αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση.
Σε αρκετές περιπτώσεις, τα συμπτώματα εκδηλώνονται κυρίως ως απροσεξία, αφηρημάδα, δυσκολία οργάνωσης και εσωτερική ανησυχία, χωρίς έντονη εξωτερική υπερκινητικότητα.
Έτσι, μια γυναίκα μπορεί να μεγαλώσει ακούγοντας ότι είναι αφηρημένη, υπερβολικά ευαίσθητη, ανοργάνωτη ή ότι δεν αξιοποιεί τις δυνατότητές της. Πολλές φορές καταφέρνει να ανταποκριθεί στις επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις της, αλλά με δυσανάλογα μεγάλη προσπάθεια, αυξημένο άγχος και ψυχική κόπωση. Η εξωτερική εικόνα της λειτουργικότητας δεν αποκλείει την ύπαρξη πραγματικών δυσκολιών.
Πότε πρέπει να απευθυνθεί ένας ενήλικας σε ειδικό;
Εάν κάποιος αναγνωρίζει στον εαυτό του αρκετά από τα παραπάνω χαρακτηριστικά και αυτά επηρεάζουν ουσιαστικά την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινότητά του, είναι σημαντικό να ζητήσει αξιολόγηση από ψυχίατρο ή άλλο κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας με εμπειρία στη διάγνωση της ΔΕΠΥ.
Η διάγνωση δεν βασίζεται σε ένα απλό διαδικτυακό τεστ ή στην παρουσία ενός μεμονωμένου συμπτώματος.
Ο ειδικός εξετάζει:
- Το ιστορικό των συμπτωμάτων από την παιδική ηλικία.
- Τη συμπεριφορά και τις δυσκολίες σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
- Την επίδραση των συμπτωμάτων στην εργασία και στις προσωπικές σχέσεις.
- Την ύπαρξη άλλων πιθανών ψυχικών ή σωματικών καταστάσεων.
- Τυχόν συνυπάρχουσες διαταραχές.
Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια, πρέπει να υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένα συμπτώματα είχαν εμφανιστεί πριν από την ηλικία των 12 ετών. Επίσης, οι δυσκολίες πρέπει να εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα και να προκαλούν ουσιαστική επιβάρυνση στη λειτουργικότητα του ατόμου. Για τον λόγο αυτό, ο ειδικός μπορεί να ζητήσει πληροφορίες από συγγενείς ή ανθρώπους που γνώριζαν το άτομο κατά την παιδική του ηλικία, καθώς και να εξετάσει σχολικά ή άλλα παλαιότερα στοιχεία.
Μπορεί να αντιμετωπιστεί η ΔΕΠΥ στην ενήλικη ζωή;
Η ΔΕΠΥ μπορεί να αντιμετωπιστεί και στην ενήλικη ζωή. Η κατάλληλη προσέγγιση εξατομικεύεται ανάλογα με τις ανάγκες, τα συμπτώματα και τις συνθήκες του κάθε ανθρώπου.
Μπορεί να περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή, ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις, εκπαίδευση σε τεχνικές οργάνωσης και διαχείρισης χρόνου, καθώς και πρακτικές προσαρμογές στην καθημερινότητα. Η έγκαιρη αναγνώριση μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο να κατανοήσει καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί και να αναζητήσει λύσεις για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει.
Το σημαντικότερο μήνυμα είναι ότι η ΔΕΠΥ δεν αποτελεί ένδειξη χαμηλής νοημοσύνης, τεμπελιάς ή έλλειψης θέλησης. Πίσω από συμπεριφορές που συχνά παρερμηνεύονται μπορεί να υπάρχουν πραγματικές δυσκολίες, οι οποίες αξίζουν κατανόηση, σωστή αξιολόγηση και υποστήριξη.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση.
Πηγές: PsychCentral, PMC, MDPI, Frontiers, www.giatros-in.gr
