Σε ένα βαθύ δημογραφικό σημείο καμπής βρίσκεται η Ελλάδα, καθώς η μείωση των γεννήσεων αποκτά χαρακτηριστικά μόνιμης καθίζησης. Τα νέα στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) δεν καταγράφουν μόνο μια γενικευμένη πληθυσμιακή υποχώρηση, αλλά και μια χώρα δύο δημογραφικών ταχυτήτων: η ηπειρωτική περιφέρεια συρρικνώνεται με ταχείς ρυθμούς, ενώ ελάχιστες νησιωτικές περιοχές εξακολουθούν να παρουσιάζουν σχετικές αντοχές.
Η πτώση της γεννητικότητας άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και συνεχίζεται σχεδόν αδιάλειπτα. Μοναδική εξαίρεση αποτέλεσε η περίοδος 2003–2009, όταν σημειώθηκε μια πρόσκαιρη άνοδος, η οποία συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με την εγκατάσταση αλλοδαπών οικογενειών στη χώρα.
Η έκταση της μεταβολής αποτυπώνεται στη σύγκριση των αριθμών. Από τις περίπου 148.000 γεννήσεις ετησίως την περίοδο 1979–1980, η Ελλάδα υποχώρησε στις περίπου 67.000 το 2024–2025.
Παράλληλα, η απόκτηση παιδιού μετατίθεται συνεχώς σε μεγαλύτερες ηλικίες. Η μέση ηλικία τεκνοποίησης αυξήθηκε κατά σχεδόν έξι χρόνια, από τα 26,2 στα 32,2 έτη.
Καθοριστική είναι και η υποχώρηση της γονιμότητας από γενιά σε γενιά. Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο περίπου δύο παιδιά, ενώ για όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 εκτιμάται ότι ο αντίστοιχος αριθμός θα παραμείνει κάτω από το 1,5 παιδί.
Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται και στον ετήσιο δείκτη γονιμότητας, ο οποίος περιορίστηκε από τα 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 1979–1980 στα 1.240 το 2024–2025.
Ιδιαίτερα έντονη ήταν η επιδείνωση μετά το 2009. Οι γεννήσεις μειώθηκαν από 117.440 το 2009 σε 68.310 το 2024, καταγράφοντας πτώση 42% μέσα σε μόλις 15 χρόνια.
Πίσω από αυτή την εξέλιξη δεν βρίσκονται μόνο η οικονομική ανασφάλεια, το στεγαστικό κόστος και η καθυστερημένη δημιουργία οικογένειας. Καθοριστικό ρόλο παίζει και η δραστική συρρίκνωση του αριθμού των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας.
Σύμφωνα με το ΙΔΕΜ, οι γυναίκες ηλικίας 25–44 ετών μειώθηκαν κατά περίπου 480.000 ή 28%. Σε αυτές τις ηλικίες εισέρχονται πλέον οι ολιγάριθμες γενιές που γεννήθηκαν μετά το 1980, ενώ επιβαρυντικά λειτούργησε και η μετανάστευση εκατοντάδων χιλιάδων νέων προς το εξωτερικό μετά το 2010.
Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος: οι λιγότερες γεννήσεις του παρελθόντος σημαίνουν σήμερα λιγότερους ανθρώπους σε ηλικία δημιουργίας οικογένειας και, επομένως, ακόμη μικρότερο αριθμό γεννήσεων.
Η δημογραφική υποχώρηση δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Οι μεγαλύτερες απώλειες καταγράφονται στην ηπειρωτική Ελλάδα και ιδιαίτερα σε περιοχές που έχουν χάσει μεγάλο μέρος του νεότερου πληθυσμού τους.
Σε έξι νομούς —Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα— οι γεννήσεις μειώθηκαν περισσότερο από 50% μεταξύ 2009 και 2024. Σε ακόμη δέκα νομούς η πτώση κυμάνθηκε μεταξύ 45% και 50%.
Πρόκειται κυρίως για περιοχές που συνδυάζουν χαμηλή γονιμότητα, γήρανση του πληθυσμού και σταθερή φυγή νέων προς τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό.
Οι νησιωτικές περιοχές που αντιστέκονται
Στον αντίποδα, ορισμένες νησιωτικές περιοχές εμφάνισαν σαφώς μικρότερες απώλειες. Σε έξι νησιωτικούς νομούς η μείωση των γεννήσεων παρέμεινε κάτω από 30%, ενώ στις Κυκλάδες και τη Ζάκυνθο δεν ξεπέρασε το 15%.
Η μεγαλύτερη αντοχή συνδέεται κυρίως με τη νεότερη ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού, τη συγκράτηση περισσότερων νέων κατοίκων και την προσέλκυση εργαζομένων και οικογενειών από άλλες περιοχές της Ελλάδας ή από το εξωτερικό.
Η οικονομική και τουριστική δυναμική περιοχών όπως η Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και οι Κυκλάδες λειτουργεί ως δημογραφικό ανάχωμα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι παραμένουν ανεπηρέαστες από τη συνολική πτώση της γεννητικότητας.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εικόνα του φυσικού ισοζυγίου, δηλαδή της διαφοράς μεταξύ γεννήσεων και θανάτων.
Τη δεκαετία 1971–1980 η χώρα είχε 638.000 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Το πλεόνασμα περιορίστηκε στις 276.000 την επόμενη δεκαετία και στις 22.000 τη δεκαετία του 1990. Από το 2011 η εικόνα αντιστράφηκε πλήρως: την περίοδο 2011–2020 καταγράφηκαν 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ την πενταετία 2021–2025 το έλλειμμα έφτασε τις 290.000.
Μόνο το 2024 καταγράφηκαν σε εθνικό επίπεδο 184 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις, όταν το 2009 η αντίστοιχη αναλογία ήταν 92 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις.
Οι περιφερειακές ανισότητες είναι εντυπωσιακές. Από τις 74 Περιφερειακές Ενότητες της χώρας, μόλις πέντε —Θήρα, Μύκονος, Κως, Νάξος και Ρέθυμνο— κατέγραψαν το 2024 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους.
Στη Θήρα οι γεννήσεις ήταν περίπου διπλάσιες από τους θανάτους. Στην άλλη άκρη του χάρτη, σε 17 Περιφερειακές Ενότητες καταγράφηκαν από 250 έως 376 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις. Στις Σέρρες, στην Ευρυτανία και στα Γρεβενά αντιστοιχούσαν περισσότεροι από 3,5 θάνατοι σε κάθε μία γέννηση.
Σε βάθος δεκαπενταετίας, περιοχές όπως τα Τρίκαλα, η Αρκαδία, το Κιλκίς, η Καρδίτσα, η Άρτα, η Ευρυτανία, η Φωκίδα, τα Γρεβενά και οι Σέρρες παρουσίασαν τόσο δυσμενές φυσικό ισοζύγιο όσο και πληθυσμιακές απώλειες που ξεπέρασαν το 10%.
Οι μεγάλες αποκλίσεις εξηγούνται κυρίως από τη διαφορετική ηλικιακή σύνθεση κάθε περιοχής. Ένας τόπος με περισσότερες γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας καταγράφει περισσότερες γεννήσεις, ακόμη και αν η μέση γονιμότητα δεν διαφέρει σημαντικά από εκείνη άλλων περιοχών.
Αντίθετα, οι περιοχές από τις οποίες έχουν φύγει οι νεότερες ηλικίες διαθέτουν λιγότερους ανθρώπους που μπορούν να δημιουργήσουν οικογένεια και μεγαλύτερο ποσοστό ηλικιωμένων. Έτσι περιορίζονται οι γεννήσεις, αυξάνονται οι θάνατοι και επιταχύνεται η πληθυσμιακή συρρίκνωση.
Η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση αποδεικνύεται επομένως καθοριστικός παράγοντας. Οι περιοχές που δημιουργούν θέσεις εργασίας και προσελκύουν νεότερους κατοίκους διατηρούν ευνοϊκότερη πληθυσμιακή πυραμίδα. Όσες χάνουν σταθερά τον παραγωγικό πληθυσμό τους οδηγούνται σε έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο γήρανσης και ερήμωσης.
Για την περίοδο 2026–2045, το ΙΔΕΜ εκτιμά ότι ο ρυθμός μείωσης των γυναικών ηλικίας 25–44 ετών θα επιβραδυνθεί. Παράλληλα, θεωρείται πιθανό να ανακοπεί η περαιτέρω μεγάλη άνοδος της μέσης ηλικίας τεκνοποίησης.
Χωρίς όμως μια ουσιαστική βελτίωση της γονιμότητας ή ένα θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο στις νεότερες ηλικίες, οι γεννήσεις αναμένεται να παραμείνουν, με μικρές διακυμάνσεις, κοντά στις 65.000 ετησίως.
Το δημογραφικό πρόβλημα, συνεπώς, δεν αφορά μόνο το συνολικό μέγεθος του ελληνικού πληθυσμού. Αφορά και τη γεωγραφική του κατανομή, καθώς ολόκληρες ορεινές, αγροτικές και ακριτικές περιοχές κινδυνεύουν να χάσουν το ανθρώπινο δυναμικό που είναι απαραίτητο για τη διατήρηση σχολείων, υπηρεσιών, οικονομικών δραστηριοτήτων και τοπικών κοινοτήτων.
Το κρίσιμο στοίχημα δεν είναι πλέον μόνο να αυξηθούν οι γεννήσεις, αλλά να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε οι νέοι άνθρωποι να μπορούν να εργάζονται, να κατοικούν και να δημιουργούν οικογένεια και έξω από τα μεγάλα αστικά και τουριστικά κέντρα.