Η πολιτική σκηνή του Iran εισέρχεται σε νέα φάση μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ. Οι εξελίξεις είναι ραγδαίες: δηλώσεις για το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, εκκλήσεις για μετάβαση και συζητήσεις για το μέλλον της χώρας. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Reza Pahlavi, ο οποίος αυτοπροβάλλεται ως πιθανή προσωπικότητα της μετάβασης.
Σε δήλωσή του στα κοινωνικά δίκτυα, ο Ρεζά Παχλαβί ανέφερε ότι με τον θάνατο του Χαμενεΐ η Ισλαμική Δημοκρατία «ουσιαστικά έφτασε στο τέλος της» και ότι σύντομα θα βρεθεί «στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας». Η φράση είναι χαρακτηριστική του πολιτικού του ύφους: αιχμηρή, συμβολική και σχεδιασμένη να στείλει μήνυμα τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Ο Παχλαβί κάλεσε τις ένοπλες δυνάμεις, τις δυνάμεις ασφαλείας και την αστυνομία να μην στηρίξουν το υπάρχον καθεστώς, υποστηρίζοντας ότι κάθε προσπάθεια διατήρησής του θα αποτύχει. Παράλληλα, ζήτησε από τους Ιρανούς να παραμείνουν σε εγρήγορση, υπονοώντας ότι επίκειται «μαζική και αποφασιστική παρουσία στους δρόμους».
Οι δηλώσεις αυτές δεν είναι τυχαίες. Ο Παχλαβί επιχειρεί εδώ και χρόνια να παρουσιαστεί ως γέφυρα για μια πολιτική μετάβαση. Ο ίδιος έχει υποστηρίξει ότι δεν επιδιώκει την επιστροφή της μοναρχίας, παρά τις ανησυχίες μερίδας της αντιπολίτευσης. Σε άρθρο του στην Washington Post, ευχαρίστησε τον Αμερικανό πρόεδρο για τα πλήγματα κατά ιρανικών στόχων και επανέλαβε ότι είναι έτοιμος να αναλάβει μεταβατικό ρόλο, εφόσον αυτό επιθυμούν οι Ιρανοί.
Η πρότασή του περιλαμβάνει έναν οδικό χάρτη: νέο σύνταγμα, δημοψήφισμα και ελεύθερες εκλογές υπό διεθνή εποπτεία. Μόλις οι πολίτες ψηφίσουν, η μεταβατική κυβέρνηση όποια κι αν είναι θα διαλυθεί. Πρόκειται για μοντέλο που θυμίζει άλλες περιπτώσεις πολιτικής μετάβασης, αν και η εφαρμογή του στο Ιράν θα αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις.
Η πρώτη είναι η κοινωνική πολυπλοκότητα της χώρας. Το Iran δεν είναι μονολιθικό. Υπάρχουν ισχυρές θρησκευτικές δυνάμεις που υποστηρίζουν το υπάρχον σύστημα, αλλά και νέες γενιές που ζητούν μεταρρυθμίσεις. Η οικονομική κρίση, οι διεθνείς κυρώσεις και η πολιτική απομόνωση έχουν εντείνει τις κοινωνικές εντάσεις.
Η δεύτερη πρόκληση αφορά τη διεθνή διάσταση. Η Μέση Ανατολή είναι γεωπολιτικό πεδίο ανταγωνισμού. Οι ΗΠΑ, το Israel και περιφερειακές δυνάμεις έχουν συμφέροντα που δεν συμπίπτουν πάντα. Μια μετάβαση στο Ιράν θα επηρεάσει την ισορροπία στην περιοχή και πιθανόν να προκαλέσει αντιδράσεις.
Ο Παχλαβί προσπαθεί να πείσει ότι η αλλαγή μπορεί να γίνει ειρηνικά. Ότι το μέλλον του Ιράν δεν πρέπει να καθοριστεί από βία, αλλά από δημοκρατικές διαδικασίες. Οι επικριτές του, ωστόσο, φοβούνται ότι η πολιτική του πρόταση δεν είναι επαρκώς συγκεκριμένη ή ότι ενδέχεται να ανοίξει δρόμο για νέες συγκρούσεις.
Η ιστορία του Iran είναι ιστορία ανατροπών. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 άλλαξε ριζικά το πολιτικό σύστημα. Τώρα, μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, τίθεται ξανά ζήτημα πορείας. Θα υπάρξει μεταρρύθμιση από μέσα; Θα προκύψει αλλαγή από τα κάτω; Ή θα επικρατήσουν δυνάμεις που επιδιώκουν τη διατήρηση του υπάρχοντος καθεστώτος;
Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Οι κοινωνίες εξελίσσονται μέσα από συγκρούσεις ιδεών και συμφερόντων. Το ζητούμενο είναι η αποφυγή βίας. Η εμπειρία δείχνει ότι οι βίαιες αλλαγές συχνά δημιουργούν νέα προβλήματα. Η ειρηνική μετάβαση, αν είναι εφικτή, προσφέρει περισσότερες πιθανότητες σταθερότητας.
Ο Παχλαβί δεν είναι αμφιλεγόμενη φιγούρα μόνο για πολιτικούς λόγους. Κάποιοι τον βλέπουν ως εκπρόσωπο της παλιάς μοναρχίας, άλλοι ως πιθανό παράγοντα συνεννόησης. Η συζήτηση για τον ρόλο του αντικατοπτρίζει τη βαθύτερη συζήτηση για το μέλλον του Ιράν: ποια μορφή διακυβέρνησης ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κοινωνίας;
Το βέβαιο είναι ότι η μετάβαση αν συμβεί, δεν θα είναι απλή. Θα απαιτήσει θεσμικές αλλαγές, κοινωνική συναίνεση και διεθνή υποστήριξη. Και κυρίως, θα απαιτήσει διάλογο. Χωρίς διάλογο, οι διαφορές μετατρέπονται σε συγκρούσεις.
Η επόμενη μέρα για το Iran παραμένει αβέβαιη. Όμως η ιστορία δεν σταματά. Οι λαοί αναζητούν λύσεις, οι ηγέτες λαμβάνουν αποφάσεις και οι κοινωνίες προσαρμόζονται. Το ερώτημα είναι αν αυτή η προσαρμογή θα οδηγήσει σε σταθερότητα ή σε νέες εντάσεις.