Τα κοινωνικά δίκτυα στο μικροσκόπιο της επιστήμης
Η επίδραση που ασκούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην ψυχική υγεία αποτελεί αντικείμενο έντονου επιστημονικού ενδιαφέροντος τα τελευταία χρόνια. Μία νέα μεγάλη έρευνα έρχεται να προσθέσει ακόμη ένα σημαντικό κομμάτι στο παζλ, δείχνοντας ότι η διαδικτυακή επιβεβαίωση μέσω των «likes» φαίνεται να επηρεάζει διαφορετικά τα άτομα που εμφανίζουν συμπτώματα κατάθλιψης.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης, η θετική ανταπόκριση που λαμβάνει ένας χρήστης στα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό κίνητρο για νέα δραστηριότητα, με την επίδραση αυτή να είναι αισθητά εντονότερη στους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν καταθλιπτικά συμπτώματα.
Ανάλυση εκατομμυρίων δημοσιεύσεων
Οι επιστήμονες ανέλυσαν περισσότερους από 7.700 λογαριασμούς στην πλατφόρμα X (πρώην Twitter), εξετάζοντας πάνω από 17 εκατομμύρια αναρτήσεις.
Στόχος τους ήταν να διαπιστώσουν κατά πόσο η ανταπόκριση που λάμβανε ένας χρήστης μέσα από τα «likes» επηρέαζε τη μελλοντική του δραστηριότητα.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Όσο περισσότερα «likes» συγκέντρωνε μία δημοσίευση μέσα σε μία ημέρα, τόσο μεγαλύτερη ήταν η πιθανότητα ο χρήστης να δημοσιεύσει ξανά την επόμενη ημέρα. Η σύνδεση αυτή αποδείχθηκε σημαντικά ισχυρότερη στα άτομα με συμπτώματα κατάθλιψης.
Ένα εύρημα που ανατρέπει προηγούμενες θεωρίες
Η διαπίστωση αυτή προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους ειδικούς, καθώς έρχεται σε αντίθεση με αρκετές προηγούμενες εργαστηριακές μελέτες.
Μέχρι σήμερα, η κατάθλιψη συνδεόταν κυρίως με μειωμένη ανταπόκριση στις ανταμοιβές, είτε αυτές αφορούσαν οικονομικά κίνητρα είτε θετική αξιολόγηση σε ελεγχόμενα πειράματα.
Η νέα μελέτη υποδηλώνει ότι η κοινωνική επιβεβαίωση που προέρχεται από πραγματικούς ανθρώπους μέσω των κοινωνικών δικτύων μπορεί να έχει πολύ διαφορετική συναισθηματική βαρύτητα από μια τεχνητή ανταμοιβή που προσφέρεται σε εργαστηριακές συνθήκες.
Τα «likes» ως μορφή κοινωνικής επιβεβαίωσης
Επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας ήταν ο Δρ. Dan-Mircea Mirea από το Πανεπιστήμιο Πρίνστον.
Οι ερευνητές αντιμετώπισαν κάθε ανάρτηση ως μια συμπεριφορά που μπορεί να ενισχύεται από την κοινωνική επιδοκιμασία.
Για να επιβεβαιώσουν τα αποτελέσματά τους, αξιοποίησαν τρία διαφορετικά σύνολα δεδομένων. Στο μεγαλύτερο δείγμα συμμετείχαν περισσότεροι από 1.000 χρήστες που είχαν δηλώσει δημόσια διάγνωση κατάθλιψης, ενώ συγκρίθηκαν με περίπου 5.000 χρήστες χωρίς αντίστοιχες αναφορές. Παράλληλα, εξετάστηκαν και δύο ακόμη ομάδες στις οποίες οι συμμετέχοντες είχαν συμπληρώσει στοιχεία σχετικά με την ψυχική τους κατάσταση.
Και στις τρεις περιπτώσεις προέκυψε το ίδιο συμπέρασμα: όσο πιο έντονα ήταν τα καταθλιπτικά συμπτώματα, τόσο μεγαλύτερη ήταν η επιρροή που ασκούσαν τα «likes» στη μελλοντική διαδικτυακή συμπεριφορά.
Γιατί τα retweets δεν είχαν την ίδια επίδραση
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι οι κοινοποιήσεις (retweets ή reposts) δεν εμφάνισαν αντίστοιχη επιρροή.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό οφείλεται στο γεγονός πως το «like» εκλαμβάνεται ως άμεση προσωπική επιδοκιμασία, ενώ η κοινοποίηση αφορά κυρίως τη διάδοση του περιεχομένου και όχι απαραίτητα την προσωπική αποδοχή του δημιουργού.
Δύο διαφορετικά μοτίβα συμπεριφοράς
Η ανάλυση αποκάλυψε επίσης ότι δεν αντιδρούν όλοι οι χρήστες με τον ίδιο τρόπο.
Τα άτομα που εμφάνιζαν συμπτώματα όπως χαμηλή διάθεση, έντονο άγχος και μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες φαίνεται να επηρεάζονταν περισσότερο από τη θετική διαδικτυακή επιβεβαίωση.
Αντίθετα, υπήρχε μια δεύτερη κατηγορία χρηστών που δημοσίευε με σχεδόν σταθερό ρυθμό, ανεξάρτητα από την ανταπόκριση που λάμβανε. Η συμπεριφορά αυτή συνδέθηκε περισσότερο με χαρακτηριστικά καταναγκαστικότητας και επίμονων σκέψεων.
Μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος;
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η έρευνα δεν αποδεικνύει σχέση αιτίου και αποτελέσματος.
Δεν είναι ακόμη σαφές αν η κατάθλιψη αυξάνει την ανάγκη για κοινωνική επιβεβαίωση ή αν η συνεχής αναζήτηση «likes» μπορεί, με την πάροδο του χρόνου, να ενισχύσει την ψυχολογική επιβάρυνση.
Ένα πιθανό σενάριο είναι η δημιουργία ενός φαύλου κύκλου: η θετική ανταπόκριση μέσω των κοινωνικών δικτύων προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση και ενίσχυση της αυτοεκτίμησης, ενώ η απουσία αντίστοιχης επιβεβαίωσης μπορεί να προκαλεί απογοήτευση, ωθώντας τον χρήστη να δημοσιεύει ολοένα και περισσότερο αναζητώντας την ίδια ανταμοιβή.
Ένα ζήτημα που αφορά τη δημόσια υγεία
Παρότι η επίδραση των «likes» σε κάθε άτομο ξεχωριστά θεωρείται σχετικά μικρή, οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η τεράστια εξάπλωση των κοινωνικών δικτύων καθιστά το φαινόμενο ιδιαίτερα σημαντικό σε επίπεδο δημόσιας υγείας.
Η μελέτη ανοίγει έναν νέο διάλογο για τον τρόπο με τον οποίο οι ψηφιακές πλατφόρμες επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά και την ψυχική υγεία, θέτοντας ένα κρίσιμο ερώτημα: αποτελούν τα «likes» μια μορφή κοινωνικής υποστήριξης ή μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να ενισχύσουν την εξάρτηση από τη διαδικτυακή επιβεβαίωση;
Τα αποτελέσματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό JAMA Psychiatry, ενισχύοντας τη συζήτηση γύρω από τις επιπτώσεις της ψηφιακής ζωής στην ψυχολογία του σύγχρονου ανθρώπου.