Η Κυριακή του Θωμά κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ποντιακή παράδοση, καθώς συνδέεται με ένα από τα πιο ιδιαίτερα και συγκινητικά έθιμα: το ταφικό έθιμο, που αναβιώνει κάθε χρόνο σε πολλές περιοχές της Ελλάδας όπου ζουν Πόντιοι. Από τα Σούρμενα έως την Καλαμαριά, τη Δράμα, την Πιερία και τον Άγιο Κωνσταντίνο Αγρινίου, τα κοιμητήρια μεταμορφώνονται σε χώρους συνάντησης, μνήμης και «ζωντανής επικοινωνίας» με τους νεκρούς.
Για τους περισσότερους ανθρώπους, η εικόνα ενός κοιμητηρίου παραπέμπει σε σιωπή και πένθος. Για την ποντιακή παράδοση, όμως, η συγκεκριμένη ημέρα αποτελεί συνέχεια της Ανάστασης και όχι της απώλειας. Οι οικογένειες πιστεύουν ότι οι ψυχές των αγαπημένων τους βρίσκονται κοντά στους ζωντανούς, και έτσι η επίσκεψη στους τάφους δεν έχει χαρακτήρα θλίψης, αλλά συνάντησης.
Μετά τη Θεία Λειτουργία, οι συγγενείς κατευθύνονται στα κοιμητήρια, όπου έχουν ήδη στρωθεί τραπεζομάντιλα πάνω στους τάφους. Εκεί τοποθετούνται παραδοσιακά εδέσματα όπως τσουρέκια, κόκκινα αυγά, μεζέδες και ποτά. Οι ιερείς τελούν τρισάγια, ενώ στη συνέχεια ακολουθεί μια ιδιαίτερη, ανθρώπινη στιγμή: οι οικογένειες παραμένουν δίπλα στους τάφους, μιλούν για τους δικούς τους ανθρώπους, θυμούνται ιστορίες και μοιράζονται στιγμές, σαν να βρίσκονται ακόμη μαζί τους.
Το έθιμο αυτό, που σε πολλές περιοχές αποκαλείται και «νεκρόδειπνο», δεν περιορίζεται μόνο στην Κυριακή του Θωμά. Ανάλογες τελετές πραγματοποιούνται και τη Δευτέρα του Πάσχα, αλλά και τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος, σύμφωνα με την παράδοση που θέλει τις ψυχές να επιστρέφουν στον «άλλο κόσμο» μετά από συγκεκριμένες ημέρες παρουσίας κοντά στους ζωντανούς.
Ιδιαίτερη θέση στο έθιμο κατέχουν τα Σούρμενα, στην περιοχή του σημερινού Ελληνικού, όπου η παράδοση διατηρείται αδιάλειπτα για πάνω από έναν αιώνα. Οι πρόσφυγες από τον Πόντο μετέφεραν το έθιμο αυτό στην Ελλάδα και το διατήρησαν ως πολύτιμο κομμάτι της ταυτότητάς τους, ακόμη και στις πιο δύσκολες ιστορικές περιόδους. Σήμερα, η αναβίωση στα Σούρμενα έχει θεσμικό χαρακτήρα και αποτελεί μέρος του Εθνικού Ευρετηρίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Οι εκδηλώσεις κορυφώνονται στο πλαίσιο του Παμποντιακού πανοΰρ «Τη Θωμά ’ς σα Σούρμενα», που διοργανώνει κάθε χρόνο η Ένωση Ποντίων Σουρμένων, συγκεντρώνοντας πλήθος κόσμου και διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη και την παράδοση.
Παρόμοιες εικόνες καταγράφονται και σε άλλες περιοχές της χώρας με έντονη ποντιακή παρουσία, όπως στη Νέα Κρώμνη Δράμας, στις Αχαρνές, στη Νέα Τραπεζούντα Πιερίας και στην Περίσταση. Εκεί, η παράδοση εκφράζεται με μουσική λύρας, τραγούδια, κόκκινα αυγά και κοινά τραπέζια πάνω από τους τάφους, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα που συνδυάζει μνήμη και ζωή.
Η Κυριακή του Θωμά, μέσα από το ποντιακό ταφικό έθιμο, δεν είναι απλώς μια θρησκευτική ή λαογραφική στιγμή. Είναι μια βαθιά πολιτιστική έκφραση που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, τους ζωντανούς με τους νεκρούς και τη μνήμη με τη συνέχεια της ζωής. Σε έναν κόσμο που συχνά απομακρύνεται από την παράδοση, το συγκεκριμένο έθιμο υπενθυμίζει ότι η μνήμη δεν είναι απουσία, αλλά μορφή παρουσίας που συνεχίζει να «ζει» μέσα από τους ανθρώπους.