1882 – Πρώτες οργανωμένες ιπποδρομίες
Στην Ελλάδα ιδρύεται η Ιππική Εταιρεία της Ελλάδας, η πρώτη καταγεγραμμένη προσπάθεια οργανωμένων ιπποδρομιών, με αγώνες στο Φαληρικό Δέλτα.
Πριν από το πράσινο, τα σύγχρονα κτίρια, τις συναυλίες και τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, η νότια Καλλιθέα είχε έναν εντελώς διαφορετικό παλμό. Εκεί όπου σήμερα δεσπόζει το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, για δεκαετίες χτυπούσε η καρδιά του ελληνικού ιπποδρόμου. Οι Τζιτζιφιές και το Φαληρικό Δέλτα δεν ήταν απλώς μια γειτονιά της Αθήνας· ήταν ένας τόπος συνάντησης, θεάματος και κοινωνικής ζωής, άρρηκτα δεμένος με τα άλογα, τους ιππείς και το στοίχημα.
1924 – 1925 – Ίδρυση του Ιπποδρόμου στις Τζιτζιφιές
-
Σε έκταση 300 στρεμμάτων παραχωρημένη από το Δημόσιο στο Δέλτα Φαλήρου, ξεκινά η κατασκευή του ιπποδρόμου.
-
Ο πρώτος επίσημος αγώνας διεξάγεται 20 Απριλίου 1925, γιορτάζοντας την εμφάνιση ενός νέου κοινωνικού θεσμού στην Αθήνα.
-
Στην αρχή συγκεντρώνει τεράστιο κοινό και αποτελεί σημείο αναφοράς για αριστοκρατικούς και λαϊκούς κύκλους.
Ο Ιππόδρομος Φαλήρου δημιουργήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, σε μια εποχή που η Αθήνα αναζητούσε νέους τρόπους ψυχαγωγίας και αστικής ανάπτυξης. Σε μια μεγάλη, σχεδόν αδόμητη έκταση κοντά στη θάλασσα, το κράτος και ιδιωτικοί φορείς της εποχής επένδυσαν σε έναν χώρο αφιερωμένο στις ιπποδρομίες, εμπνευσμένο από τα μεγάλα ευρωπαϊκά πρότυπα. Η λειτουργία του, από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, σηματοδότησε την είσοδο της Ελλάδας σε μια οργανωμένη ιπποδρομιακή παράδοση.
Για πολλά χρόνια, ο Ιππόδρομος δεν ήταν απλώς ένας αθλητικός χώρος. Ήταν κοινωνικό γεγονός. Τα Σαββατοκύριακα, πλήθος κόσμου κατέβαινε στο Φάληρο: αστοί της Αθήνας, επιχειρηματίες, πολιτικοί, καλλιτέχνες, αλλά και απλοί εργαζόμενοι που αναζητούσαν λίγη ένταση και τύχη στις κούρσες. Οι εξέδρες γέμιζαν με κοστούμια, καπέλα, κιάλια και φωνές, ενώ τα άλογα έτρεχαν μπροστά σε ένα κοινό που ήξερε να παρακολουθεί, να σχολιάζει και να στοιχηματίζει.
Ο Ιππόδρομος έγινε κομμάτι της καθημερινότητας και της λαϊκής κουλτούρας. Δημιούργησε ιστορίες, πάθη και θρύλους γύρω από άλογα και τζόκεϊ, ενώ παράλληλα λειτούργησε ως καθρέφτης της κοινωνικής ζωής της εποχής. Από τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 μέχρι και τα τελευταία χρόνια της λειτουργίας του, αποτέλεσε έναν από τους πιο ζωντανούς δημόσιους χώρους της Αθήνας, έναν τόπο όπου το θέαμα συναντούσε την κοινωνική συναναστροφή.
Ωστόσο, όπως συνέβη με πολλές μεγάλες αστικές υποδομές του 20ού αιώνα, ο χρόνος άρχισε να βαραίνει πάνω στον Ιππόδρομο. Η φθορά των εγκαταστάσεων, οι αλλαγές στον τρόπο ψυχαγωγίας και η σταδιακή μετατόπιση των ιπποδρομιών εκτός αστικού ιστού οδήγησαν, τελικά, στο τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Η μεταφορά του Ιπποδρόμου στο Μαρκόπουλο σήμανε και την αρχή της εγκατάλειψης του ιστορικού χώρου στις Τζιτζιφιές.
Κι όμως, το τέλος του Ιπποδρόμου δεν ήταν το τέλος της ιστορίας της περιοχής. Αντίθετα, αποτέλεσε το σημείο μηδέν για μια νέα, ριζική μεταμόρφωση, που θα άλλαζε για πάντα την εικόνα της Καλλιθέας και του παραλιακού μετώπου της Αθήνας.
Η ιστορία του Ιπποδρόμου στις Τζιτζιφιές της Καλλιθέας αποτελεί σημαντική σελίδα στην αθλητική και κοινωνική μνήμη της σύγχρονης Αθήνας. Για δεκαετίες, το Δέλτα Φαλήρου φιλοξένησε τον μεγαλύτερο οργανωμένο χώρο ιπποδρομιών στην Ελλάδα, ένα χώρο όπου τα άλογα, οι ιππείς και οι λάτρεις των ιπποδρομιών συγκεντρώνονταν σε ένα μοναδικό θέαμα.
Οι πρώτοι που χρηματοδότησαν το έργο
Ο παλιός ιππόδρομος της Καλλιθέας χτίστηκε στη δεκαετία του 1920 – οι εγκαταστάσεις ξεκίνησαν να λειτουργούν γύρω στο 1924-1925 στο Φαληρικό Δέλτα, μια περιοχή που τότε ήταν σχετικά αδόμητη και είχε ελώδες έδαφος.
Για το συγκεκριμένο αρχικό έργο, η δημιουργία και λειτουργία του ιπποδρόμου υποστηρίχθηκε από φορείς που σχετίζονταν με την ιπποδρομιακή δραστηριότητα και την ανάπτυξη του αθλήματος στην Ελλάδα, με σημαντική συμμετοχή ιδιωτικών εταιρειών και οργανώσεων ιπποδρομιακών αγώνων εκείνης της εποχής. (Λόγω της έλλειψης λεπτομερών ιστορικών πηγών για συγκεκριμένους χρηματοδότες στο ελληνικό διαδίκτυο, δεν υπάρχουν σήμερα συγκεκριμένα ονόματα μεγαλο- εργολάβων ή χρηματοδοτών στις διαθέσιμες πηγές.)
Ο χώρος, που αποτελούσε ένα από τα λίγα οργανωμένα κέντρα για διεξαγωγή ιπποδρομιών, λειτούργησε για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα ως σημείο αναφοράς για τους ιππείς και τους λάτρεις των αλόγων στην Αττική.
Κατοχή & Μεταπολεμικές δεκαετίες
-
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941–44) οι ιπποδρομίες σταματούν καθώς ο χώρος επιτάσσεται από τις δυνάμεις κατοχής.
-
1950-1960: Οι ιπποδρομίες αποτελούν βασικό κοινωνικό γεγονός στα Σαββατοκύριακα. Το κοινό περιλαμβάνει την τότε αθηναϊκή κοινωνική ελίτ, ζευγάρια, επώνυμους, επιχειρηματίες και δημοφιλείς οικογένειες της πόλης που μαζεύονται για να παρακολουθήσουν τους αγώνες.
1961 – Εκδηλώσεις εκτός αθλητικού πλαισίου
-
Στον Ιππόδρομο πραγματοποιείται το Γ’ Φεστιβάλ Ελαφρού Τραγουδιού, με παρόντες γνωστούς καλλιτέχνες της εποχής όπως Μανώλης Χιώτης, Μαίρη Λίντα και Αλίκη Βουγιουκλάκη.
1970-1990 – Κοινωνική συνέχιση και παρακμή
-
Ο χώρος συνεχίζει να προσελκύει τους φίλους των ιπποδρομιών, με πολλούς να τον θυμούνται ως σημείο κοινωνικών συναθροίσεων, μόδας και καθημερινών ραντεβού.
-
Παράλληλα όμως, η παρακμή των εγκαταστάσεων και η μετατόπιση προς το Ιπποδρομιακό Κέντρο στο Μαρκόπουλο τον αποδυναμώνουν.
2000-2008 – Τέλος εποχής. Το 2003-2004 οι εγκαταστάσεις κλείνουν και οι αγώνες μεταφέρονται στο Μαρκόπουλο.
-
Το 2008 καταγράφεται τραγικό περιστατικό κατά τις εργασίες κατεδάφισης, όταν ένα παιδί καταπλακώθηκε από εκσκαφέα.
2010- σήμερα – Νέα σελίδα
-
Ο χώρος μετατρέπεται σε Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), με σύγχρονα κτίρια, πράσινο πάρκο, πολιτιστικές δομές και δημόσιους χώρους.
Ο Ιππόδρομος και η μετάβαση στον 21ο αιώνα
Μέχρι το 2004 το νότιο τμήμα της Καλλιθέας (στην περιοχή Τζιτζιφιές) φιλοξενούσε αυτόν τον χώρο που ήταν η μόνη ομαλή ιπποδρομιακή πίστα στην Αθήνα. Το 2003-2004 ο ιππόδρομος μεταφέρθηκε στο Μαρκόπουλο Αττικής ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων, όμως η νέα εγκατάσταση δεν κατάφερε να αναπαράγει την ιστορική χρησιμότητα και προσέλευση του παλιού χώρου.
Από τότε ο παλιός χώρος του ιπποδρόμου έμενε ανεκμετάλλευτος για αρκετά χρόνια.
Το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος
Στη θέση του παλιού ιπποδρόμου άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά ένα από τα πιο σημαντικά έργα δημόσιας ωφέλειας και πολιτισμού στην Ελλάδα του 21ου αιώνα: το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ).
Το ΚΠΙΣΝ είναι ένα υπερσύγχρονο πολιτιστικό συγκρότημα που περιλαμβάνει:
-
Την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας.
-
Την Εθνική Λυρική Σκηνή.
-
Το μεγάλο πράσινο πάρκο «Stavros Niarchos Park» με εκπαιδευτικούς, περιβαλλοντικούς, αθλητικούς και πολιτιστικούς χώρους.
Το έργο σχεδιάστηκε από τον διεθνούς φήμης αρχιτέκτονα Renzo Piano και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες δημόσιες δωρεές στη σύγχρονη Ελλάδα.
Πότε έγινε και ποιοι χρηματοδότησαν
Η ιδέα για το ΚΠΙΣΝ ξεκίνησε να διαμορφώνεται τη δεκαετία του 1990, όταν το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (SNF) αποφάσισε να χρηματοδοτήσει τη δημιουργία νέων εγκαταστάσεων για την Εθνική Βιβλιοθήκη και την Εθνική Λυρική Σκηνή.
Το 2006 το Ίδρυμα ανακοίνωσε την πρόθεσή του να προχωρήσει στο μεγάλο αυτό έργο και, μετά από συζητήσεις με το ελληνικό κράτος, αποφασίστηκε να γίνει στην έκταση του παλαιού ιπποδρόμου στην Καλλιθέα.
Η κατασκευή άρχισε με επίσημη συμφωνία γύρω στο 2009 και ολοκληρώθηκε το 2016, με το Κέντρο στη συνέχεια να παραδίδεται στο Ελληνικό Δημόσιο το 2017.
Το συνολικό κόστος του έργου υπερέβη 600 εκατομμύρια ευρώ, όλα χρηματοδοτούμενα αποκλειστικά από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, το οποίο προσέφερε αυτό το έργο ως δωρεά προς την ελληνική κοινωνία.
Τι περιλαμβάνει το ΚΠΙΣΝ και τι σημαίνει σήμερα
Ο χώρος του ΚΠΙΣΝ καλύπτει πάνω από 210.000 τετραγωνικά μέτρα με:
-
Δύο από τους πιο σημαντικούς θεσμούς πολιτισμού της χώρας (Λυρική Σκηνή και Βιβλιοθήκη).
-
Μεγάλο δημόσιο πάρκο με μονοπάτια, χώρους άθλησης και πολιτισμού.
-
Σύγχρονες υποδομές που φιλοξενούν εκδηλώσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και ανοιχτές δραστηριότητες για το κοινό.
Το Κέντρο λειτουργεί ως χώρος πρόσβασης για όλους τους πολίτες και επισκέπτες, προσφέροντας δωρεάν ή προσιτές επιλογές πολιτισμού, εκπαίδευσης, αναψυχής και κοινωνικής συμμετοχής.
Χριστιάνα Θεοφάνους