Σε μια σημαντική θεσμική εξέλιξη για την προστασία των δικαιωμάτων και την καταπολέμηση της έμφυλης βίας, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα με το οποίο ζητά την καθιέρωση ενιαίου ορισμού του βιασμού σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, βασισμένου στην απουσία συναίνεσης.
Το ψήφισμα, που εγκρίθηκε με ευρεία πλειοψηφία (447 υπέρ, 160 κατά και 43 αποχές), μεταφέρει πλέον την ευθύνη στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία καλείται να καταθέσει συγκεκριμένη νομοθετική πρόταση. Στη συνέχεια, η πρόταση θα πρέπει να εγκριθεί από τα κράτη-μέλη, μια διαδικασία που θεωρείται πολιτικά απαιτητική, λόγω των διαφορετικών νομικών προσεγγίσεων που ισχύουν σήμερα.
«Μόνο το ναι σημαίνει ναι»
Κεντρικός άξονας του ψηφίσματος είναι η αρχή ότι μόνο μια σαφής, ελεύθερη, ρητή και αδιαμφισβήτητη συναίνεση μπορεί να θεωρηθεί έγκυρη σε μια σεξουαλική πράξη. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τονίζει ότι:
- η σιωπή δεν συνιστά συναίνεση,
- η έλλειψη αντίστασης δεν ισοδυναμεί με αποδοχή,
- ούτε η απουσία «όχι» μπορεί να ερμηνευθεί ως συγκατάθεση.
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη χωρίς σαφή συναίνεση θα πρέπει να θεωρείται βιασμός.
Παράλληλα, υπογραμμίζεται ότι προηγούμενες σχέσεις, προσωπικοί δεσμοί ή ακόμη και ο γάμος δεν συνεπάγονται αυτομάτως συναίνεση, αποδομώντας παγιωμένες αντιλήψεις που συχνά λειτουργούν εις βάρος των θυμάτων.
Οι μεγάλες αποκλίσεις στην Ευρώπη
Σήμερα, η εικόνα στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ανομοιογενής. Σύμφωνα με στοιχεία της Υπηρεσίας Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σε 17 από τα 27 κράτη-μέλη η έλλειψη συναίνεσης αποτελεί βασικό στοιχείο στον ορισμό του βιασμού.
Ωστόσο, σε αρκετές χώρες η νομοθεσία εξακολουθεί να απαιτεί αποδείξεις χρήσης βίας ή απειλής. Αυτό σημαίνει ότι τα θύματα καλούνται να αποδείξουν ότι αντιστάθηκαν ή ότι υπέστησαν εξαναγκασμό – μια διαδικασία που συχνά οδηγεί σε υψηλό βάρος απόδειξης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε δευτερογενή θυματοποίηση.
Η προτεινόμενη προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η οποία ήδη προβλέπει ότι η συναίνεση πρέπει να αποτελεί τον πυρήνα του ορισμού της σεξουαλικής βίας.
Το παράδειγμα της Ισπανίας
Η αρχή «μόνο το ναι σημαίνει ναι» έχει ήδη εφαρμοστεί σε εθνικό επίπεδο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Ισπανία, η οποία το 2022 υιοθέτησε σχετική νομοθεσία μετά από υπόθεση ομαδικού βιασμού που συγκλόνισε τη χώρα. Η μεταρρύθμιση αυτή αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την ευρωπαϊκή συζήτηση.
Παρέμβαση Κουντουρά
Στην ανάγκη άμεσης δράσης στάθηκε και η ευρωβουλεύτρια Έλενα Κουντουρά, η οποία ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προχωρήσει χωρίς καθυστερήσεις στην κατάθεση νομοθετικής πρότασης.
Όπως επισήμανε, σχεδόν μία στις πέντε γυναίκες στην ΕΕ έχει υποστεί σεξουαλική βία, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό περιστατικών δεν καταγγέλλεται λόγω φόβου ή ντροπής. Τόνισε επίσης ότι οι ισχύουσες διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών-μελών αφήνουν κενά προστασίας, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου τα θύματα δεν μπορούν να αντισταθούν, είτε λόγω φόβου είτε λόγω χρήσης ουσιών.
«Το σεξ χωρίς συναίνεση είναι βιασμός. Η σιωπή δεν είναι συναίνεση», υπογράμμισε, επαναλαμβάνοντας την ανάγκη για έναν σαφή και κοινό ευρωπαϊκό ορισμό.
Ένα κρίσιμο θεσμικό βήμα
Η προσπάθεια για ενιαίο ορισμό του βιασμού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ανοιχτά ζητήματα στη νομοθεσία της ΕΕ για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών. Υπενθυμίζεται ότι το 2024 ο σχετικός ορισμός είχε εξαιρεθεί από ευρωπαϊκή οδηγία, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις.
Η νέα πρωτοβουλία επαναφέρει το θέμα δυναμικά στο προσκήνιο, επιδιώκοντας να διασφαλίσει ίση προστασία για όλα τα θύματα στην Ευρώπη, ανεξαρτήτως χώρας.
Σε κάθε περίπτωση, η τελική έκβαση θα εξαρτηθεί από τη στάση των κρατών-μελών, σε μια συζήτηση που αγγίζει βαθιά κοινωνικά, νομικά και πολιτισμικά ζητήματα.