Μια σημαντική ανακάλυψη με ελληνική επιστημονική υπογραφή δημιουργεί νέες προσδοκίες για την αντιμετώπιση της νόσου Αλτσχάιμερ. Ερευνητές από την Ελλάδα ανέπτυξαν ένα μικρό μόριο, το RSQ-020, το οποίο κατάφερε σε πειραματικά μοντέλα να αποκαταστήσει διαταραχές στη μάθηση και τη μνήμη, ακόμη και όταν αυτές είχαν ήδη εμφανιστεί.
Το αποτέλεσμα προέκυψε μέσα από τη συνεργασία του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Ερευνών «Αλέξανδρος Φλέμιγκ», του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και της ελληνικής εταιρείας βιοτεχνολογίας ResQ Biotech. Η ερευνητική προσπάθεια επικεντρώθηκε στην πρωτεΐνη Tau, η οποία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της νευροεκφύλισης και της γνωστικής επιδείνωσης που χαρακτηρίζουν τη νόσο.
Ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε πειραματόζωα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η χορήγηση του RSQ-020 πραγματοποιήθηκε αφού είχαν ήδη καταγραφεί προβλήματα στη μνήμη και τη μαθησιακή ικανότητα των πειραματόζωων.
Όπως εξηγεί ο Γιώργος Σκρέτας, διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοκαινοτομίας του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμιγκ», στο μοντέλο φρουτόμυγας που χρησιμοποιήθηκε, η παρουσία της παθολογικής ανθρώπινης πρωτεΐνης Tau προκαλούσε σταδιακή επιδείνωση των συγκεκριμένων λειτουργιών.
Μετά τη θεραπευτική παρέμβαση, ωστόσο, οι επιδόσεις των ζώων στις δοκιμασίες μνήμης και μάθησης επανήλθαν στα επίπεδα των υγιών οργανισμών.
Ο ίδιος διευκρινίζει ότι αυτό δεν σημαίνει πως τα πειραματόζωα ανέκτησαν συγκεκριμένες αναμνήσεις που είχαν χάσει. Το σημαντικό εύρημα είναι ότι επανήλθε η δυνατότητά τους να μαθαίνουν και να αποθηκεύουν νέες πληροφορίες.
Παρά τη θετική εικόνα, τα αποτελέσματα αφορούν συγκεκριμένο ζωικό μοντέλο και δεν αποδεικνύουν ακόμη αποτελεσματικότητα στον άνθρωπο.
Γιατί η πρωτεΐνη Tau βρίσκεται στο επίκεντρο
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η επιστημονική έρευνα για το Αλτσχάιμερ έδινε ιδιαίτερη έμφαση στο β-αμυλοειδές, την πρωτεΐνη που σχηματίζει χαρακτηριστικές εναποθέσεις στον εγκέφαλο των ασθενών.
Οι νεότερες θεραπείες που στοχεύουν το αμυλοειδές έχουν προσφέρει τη δυνατότητα επιβράδυνσης της νόσου σε ορισμένους ασθενείς με πρώιμο Αλτσχάιμερ. Ωστόσο, το κλινικό όφελος παραμένει περιορισμένο, γεγονός που καθιστά αναγκαία την αναζήτηση πρόσθετων θεραπευτικών λύσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Tau συγκεντρώνει αυξανόμενο επιστημονικό ενδιαφέρον. Η παθολογική συσσώρευσή της και η εξάπλωση των σχετικών αλλοιώσεων στον εγκέφαλο συνδέονται στενά με τη νευροεκφύλιση.
Η αντιμετώπισή της, ωστόσο, αποτελεί δύσκολη υπόθεση, καθώς δεν διαθέτει σταθερή τρισδιάστατη δομή, κάτι που δυσκολεύει την ανάπτυξη φαρμάκων με τις συμβατικές μεθόδους.
Όπως επισημαίνει ο κ. Σκρέτας, η θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου πιθανότατα δεν θα βασιστεί σε μία μόνο πρωτεΐνη, αλλά σε συνδυαστικές παρεμβάσεις που θα στοχεύουν διαφορετικούς μηχανισμούς και στάδια της πάθησης.
Πώς λειτουργεί το νέο μόριο
Τα μέχρι στιγμής ευρήματα δείχνουν ότι το RSQ-020 αλληλεπιδρά άμεσα με την πρωτεΐνη Tau, επηρεάζοντας τις μορφές που μπορεί να αποκτήσει.
Συγκεκριμένα, φαίνεται να ευνοεί πιο συμπαγείς διαμορφώσεις της πρωτεΐνης, περιορίζοντας την έκθεση περιοχών που είναι επιρρεπείς στη δημιουργία παθολογικών συσσωματωμάτων.
Με αυτόν τον τρόπο, αντί να δρα όπως τα συμβατικά φάρμακα που προσδένονται σε ένα συγκεκριμένο σημείο ενός στόχου, μεταβάλλει τις πιθανότητες με τις οποίες η Tau αποκτά διαφορετικές μορφές, απομακρύνοντάς την από εκείνες που ευνοούν τη συσσώρευση.
Επιπλέον, εργαστηριακά πειράματα έδειξαν ότι η δράση του ενδέχεται να επεκτείνεται και σε ήδη σχηματισμένες παθολογικές δομές. Όταν το μόριο ήρθε σε επαφή με συσσωματώματα Tau που είχαν απομονωθεί από εγκεφαλικό ιστό ασθενών, παρατηρήθηκε σημαντική μείωση του αδιάλυτου παθολογικού υλικού, καθώς και περιορισμός της ικανότητάς του να προκαλεί νέα συσσωμάτωση. Ο ακριβής μηχανισμός δράσης, πάντως, δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως.
Μια καινοτόμος ελληνική τεχνολογία ανακάλυψης φαρμάκων
Πίσω από την ανάπτυξη του RSQ-020 βρίσκεται μια διαφορετική τεχνολογική προσέγγιση, η οποία βασίζεται στη χρήση τροποποιημένων βακτηρίων ως μικροσκοπικών εργαστηρίων.
Οι επιστήμονες εισάγουν στα βακτήρια την ανθρώπινη πρωτεΐνη που θέλουν να μελετήσουν, ενώ παράλληλα δημιουργούν μεγάλες βιβλιοθήκες μικρών μορίων, κυρίως κυκλικών πεπτιδίων.
Κάθε βακτηριακό κύτταρο παράγει ένα διαφορετικό μόριο και ελέγχεται εάν αυτό μπορεί να αποκαταστήσει τη φυσιολογική λειτουργία της πρωτεΐνης. Όταν εντοπίζεται ένα αποτελεσματικό μόριο, το βακτήριο εκπέμπει πράσινο φως, επιτρέποντας στους ερευνητές να ξεχωρίσουν τα κύτταρα που παρουσιάζουν ενδιαφέρον.
Η βασική διαφορά από τις παραδοσιακές μεθόδους είναι ότι η αναζήτηση δεν περιορίζεται στον εντοπισμό μιας ουσίας που μπορεί να προσδεθεί σε μια πρωτεΐνη, αλλά επικεντρώνεται στην πραγματική αποκατάσταση της λειτουργίας της μέσα σε ζωντανά κύτταρα.
Η επιτυχία του RSQ-020 αποτελεί, σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα, μια πρώτη σημαντική επιβεβαίωση των δυνατοτήτων αυτής της τεχνολογίας.
Στόχος οι πρώτες δοκιμές σε ανθρώπους μέσα στην επόμενη τριετία
Το επόμενο μεγάλο στοίχημα είναι η μετάβαση από τα πειραματικά αποτελέσματα στην ανάπτυξη ενός πιθανού φαρμάκου.
Ο Γιώργος Σκρέτας εκτιμά ότι ένας χρονικός ορίζοντας περίπου τριών ετών θα μπορούσε να είναι εφικτός για τη συγκέντρωση των απαραίτητων δεδομένων που θα υποστηρίξουν την έναρξη των πρώτων κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους. Πρόκειται, ωστόσο, για φιλόδοξο στόχο και όχι για εξασφαλισμένη εξέλιξη.
Προηγουμένως θα πρέπει να ολοκληρωθούν μελέτες σε ποντίκια και άλλα θηλαστικά, να αξιολογηθούν η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια της ουσίας, να προσδιοριστεί η κατάλληλη δοσολογία και να εξεταστεί κατά πόσο μπορεί να φτάσει στον εγκέφαλο σε επαρκείς συγκεντρώσεις.
Παράλληλα, απαιτούνται η ανάπτυξη κατάλληλης φαρμακευτικής μορφής, η δημιουργία διαδικασίας παραγωγής για κλινική χρήση και η ολοκλήρωση των απαραίτητων ρυθμιστικών διαδικασιών.
Καθοριστικό ρόλο στην ταχύτητα υλοποίησης αυτών των βημάτων θα παίξει και η εξασφάλιση επαρκούς χρηματοδότησης.
Ερευνητικές προοπτικές και για άλλες ασθένειες
Η τεχνολογία που οδήγησε στην ανακάλυψη του RSQ-020 δεν περιορίζεται στο Αλτσχάιμερ. Η αρχική της ανάπτυξη είχε συνδεθεί με την πλάγια μυατροφική σκλήρυνση (ALS) και την πρωτεΐνη SOD1, ενώ η ερευνητική ομάδα εξετάζει πλέον τις δυνατότητες εφαρμογής της και σε άλλες νευροεκφυλιστικές παθήσεις.
Μία από τις περιπτώσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον είναι η νόσος Πάρκινσον, στην οποία σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η πρωτεΐνη α-συνουκλεΐνη.
Ο επικεφαλής της έρευνας ξεκαθαρίζει ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να εφαρμοστεί αυτομάτως σε κάθε ασθένεια. Ωστόσο, προσφέρει μια επαναχρησιμοποιήσιμη μέθοδο αναζήτησης νέων θεραπευτικών μορίων για παθήσεις που σχετίζονται με την προβληματική αναδίπλωση και συσσώρευση πρωτεϊνών.
Η ελληνική ερευνητική προσπάθεια αναδεικνύει τις δυνατότητες της εγχώριας επιστημονικής κοινότητας να παράγει καινοτομία με διεθνή προοπτική. Το μεγάλο ζητούμενο πλέον είναι να εξασφαλιστούν οι απαραίτητοι οικονομικοί πόροι, ώστε οι ανακαλύψεις που πραγματοποιούνται στα ελληνικά εργαστήρια να μπορέσουν να περάσουν στα επόμενα στάδια ανάπτυξης και να μετατραπούν σε θεραπείες με πραγματικό όφελος για τους ασθενείς.



