Εκτενής ιστορική καταγραφή για τον παράνομο Τύπο του ΕΑΜ και του ΚΚΕ στα χρόνια της Κατοχής
Η Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης έχει αποτυπωθεί στη συλλογική μνήμη κυρίως μέσα από τις ένοπλες συγκρούσεις, τα αντάρτικα σώματα, τις εκτελέσεις, τα μπλόκα και τις θυσίες. Ωστόσο, παράλληλα με τον ένοπλο αγώνα, αναπτύχθηκε ένας άλλος, εξίσου καθοριστικός και εξαιρετικά επικίνδυνος τομέας: ο παράνομος Τύπος. Χωρίς αυτόν, η μαζικοποίηση του ΕΑΜ, η πολιτική διαφώτιση του λαού και η ενότητα του αγώνα δεν θα μπορούσαν να επιτευχθούν.
Στην καρδιά αυτού του έντυπου αγώνα βρέθηκε ένα μοναδικό επίτευγμα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο: το παράνομο τυπογραφείο της οδού Σκρα 31 στην Καλλιθέα. Ένα τυπογραφείο που δεν λειτουργούσε απλώς κρυφά, αλλά ήταν κυριολεκτικά θαμμένο κάτω από το πάτωμα ενός λαϊκού σπιτιού, δουλεύοντας αδιάκοπα από τις αρχές του 1942 έως την Απελευθέρωση της Αθήνας.
1941: Η ανάγκη του λόγου μέσα στην ήττα
Η κατάρρευση του μετώπου και η τριπλή φασιστική κατοχή βρήκαν το ΚΚΕ αποδεκατισμένο. Στελέχη φυλακισμένα, οργανώσεις διαλυμένες, δίκτυα κατεστραμμένα. Κι όμως, ήδη από τους πρώτους μήνες της Κατοχής, η ανάγκη για πολιτικό λόγο, για ενημέρωση και καθοδήγηση, γίνεται επιτακτική.
Το καλοκαίρι του 1941, ο Θανάσης Κλάρας, ο μετέπειτα Άρης Βελουχιώτης, τυπώνει με αυτοσχέδια μέσα ένα φύλλο του «Ριζοσπάστη». Είναι η πρώτη έντυπη απάντηση στην ιταλογερμανική εισβολή. Την ίδια περίοδο, η 6η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (Ιούλης 1941) θέτει ξεκάθαρα τον στρατηγικό στόχο της συγκρότησης εθνικοαπελευθερωτικού μετώπου.
Ο Κώστας Καραγιώργης αναλαμβάνει την ευθύνη της έκδοσης του «Ριζοσπάστη», της ΚΟΜΕΠ και του εσωκομματικού δελτίου. Στο πλευρό του βρίσκονται παλιοί δημοσιογράφοι και κομμουνιστές αγωνιστές: ο Κώστας Βιδάλης, ο Νίκος Ραμαντάνης, ο Σόλων Γρηγοριάδης, ο Γιώργος Μακρής, ο Λευτέρης Κατσαρίδας.
Τα πρώτα φύλλα τυπώνονται με πρωτόγονα μέσα, σε σπίτια κοντά στην Αγία Ελεούσα και τις Τζιτζιφιές. Οι πλάκες, οι κύλινδροι και τα στοιχεία θάβονται σε κήπους για να μην εντοπιστούν. Η διαδικασία κρατά μέρες. Κάθε σελίδα είναι αποτέλεσμα επίμονης χειρωνακτικής δουλειάς και απόλυτου ρίσκου.
Από τον πολύγραφο στην ανάγκη κεντρικού μηχανισμού
Με την ίδρυση του ΕΕΑΜ και του ΕΑΜ, η ζήτηση για έντυπο υλικό εκτοξεύεται. Προκηρύξεις, αφίσες, εφημερίδες τοίχου, ενημερωτικά δελτία, όλα πρέπει να φτάσουν σε χιλιάδες ανθρώπους. Τα αυτοσχέδια πιεστήρια σε Ριζούπολη, Γαλάτσι και άλλες συνοικίες δεν επαρκούν πλέον.
Η «Ελεύθερη Ελλάδα», κεντρικό όργανο του ΕΑΜ, αρχικά κυκλοφορεί πολυγραφημένη. Κάποια φύλλα τυπώνονται σε νόμιμα τυπογραφεία, αλλά η σύλληψη τυπογράφου και ο άμεσος κίνδυνος προδοσίας επιβάλλουν ριζική αλλαγή σχεδίου.
Η ΚΕ του ΚΚΕ και η ΚΕ του ΕΑΜ αποφασίζουν τη δημιουργία ενός πλήρως παράνομου, κεντρικού εκδοτικού μηχανισμού. Την πολιτική καθοδήγηση αναλαμβάνει ο Νίκος Πλουμπίδης, μέλος του Πολιτικού Γραφείου. Υπεύθυνος για τη δημοσιογραφική δουλειά και την εξεύρεση υλικών ορίζεται ο Κώστας Βιδάλης.
Για την ευθύνη του ίδιου του τυπογραφείου επιλέγεται ο Γιώργης Ελληνούδης.
Ο Γιώργης Ελληνούδης και η εμπειρία της παρανομίας
Ο Ελληνούδης είναι ήδη ένας θρύλος της κομματικής παρανομίας. Μέλος της ΟΚΝΕ από το 1924 και του ΚΚΕ από το 1928, συνδικαλιστικό στέλεχος των καπνεργατών στη Μακεδονία και τη Θράκη, έχει περάσει φυλακές, εξορίες και βασανιστήρια. Δραπέτης της Ακροναυπλίας, με σπουδές στη Σχολή της Κομμουνιστικής Διεθνούς στη Μόσχα, επιστρέφει σχεδόν ετοιμοθάνατος από φυματίωση για να ριχτεί ξανά στον αγώνα.
Μετά τη δραπέτευσή του, συμμετέχει στην ανασυγκρότηση της ΚΟΑ και στην ίδρυση του Εργατικού ΕΑΜ. Αυτή η εμπειρία τον καθιστά ιδανικό για τη δημιουργία ενός μηχανισμού που έπρεπε να λειτουργεί με απόλυτη μυστικότητα και πειθαρχία.
1942: Η Σκρα 31 και η κατακόμβη
Το σπίτι στην οδό Σκρα 31 στην Καλλιθέα ανήκε στον μικρασιάτη Στέλιο Μενεμενή. Ο γιος του, Βαγγέλης Μενεμενής, μέλος της ΟΚΝΕ και του ΚΚΕ, αποδέχεται αμέσως να συμμετάσχει στην ομάδα όταν πληροφορείται τον πραγματικό σκοπό της ενοικίασης.
Ο Ελληνούδης αναλαμβάνει συνολική ευθύνη: πολιτική, οργανωτική και επιχειρησιακή. Η ομάδα συγκροτείται με προσεκτική επιλογή: η Καλλιόπη Πάπαρη – Ελληνούδη, νοσοκόμα στο «Σωτηρία» και σύνδεσμος μελών της ΚΕ, ο Τάκης Χατζής ως διορθωτής και σελιδοποιός, οι τυπογράφοι Νίκος και Γιώργος Καλατζόπουλος, ο ξυλουργός Χρήστος Τζίμης και η σύζυγός του Ελένη.
Αποψη της κατακόμβης του τυπογραφείου, με τη σκάλα που χρησιμοποιούσαν τα μέλη της ομάδας για να κατεβαίνουν σ’ αυτή και να ανεβαίνουν στα δωμάτια του σπιτιού.
Ανάμεσα στα δύο δωμάτια του σπιτιού σκάβεται υπόγειο. Η κατασκευή γίνεται νύχτα, αθόρυβα, με αυτοσχέδια εργαλεία. Ο Τζίμης κατασκευάζει παρκέ με καταπακτή που δεν διακρίνεται ούτε από έμπειρο μάτι.
Η «Βικτώρια»: τεχνική και πολιτική προσαρμογή
Η εκτυπωτική μηχανή μάρκας «Βικτώρια» μεταφέρεται με τεράστιο ρίσκο από τα Χαυτεία. Παρουσιάζεται ως «αλευρόμυλος». Απαιτείται γερανός, φορτοεκφορτωτές και καραγωγέας, ο οποίος εκβιάζει επιπλέον αμοιβή για να σιωπήσει.
Η μηχανή αρχικά είναι ηλεκτροκίνητη. Ο Βαγγέλης Μενεμενής τη μετατρέπει σε ποδοκίνητη και αργότερα σε χειροκίνητη. Ο θόρυβος μηδενίζεται. Η «Βικτώρια» γίνεται μέρος της ομάδας – μια μηχανή-σύντροφος.
Ζωή κάτω από το πάτωμα (1942–1944)
Από τα τέλη Φλεβάρη του 1942, το τυπογραφείο λειτουργεί αδιάκοπα. Τυπώνονται κατά χιλιάδες φύλλα της «Ελεύθερης Ελλάδας» και του «Απελευθερωτή», έντυπα του ΚΚΕ, προκηρύξεις του ΕΛΑΣ, κουπόνια της Εθνικής Αλληλεγγύης.
Η ομάδα ζει κλεισμένη στην κατακόμβη για μέρες ή εβδομάδες, ιδιαίτερα κατά τα μπλόκα και τις συγκρούσεις στην Καλλιθέα. Η τροφή ελάχιστη. Συχνά μοιράζονται το συσσίτιο που φέρνει η Καλλιόπη από το νοσοκομείο. Παράλληλα, διαβάζουν, συζητούν, κάνουν ιδεολογικά μαθήματα. Ο Τύπος δεν είναι απλή αναπαραγωγή κειμένων, αλλά πολιτική πράξη.
Η διανομή και οι αόρατοι ήρωες
Κεντρικό ρόλο στη διανομή αναλαμβάνει ο Μανώλης Λυγηρός. Μεταμφιεσμένος σε παλιατζή, μανάβη ή καρβουνιάρη, μεταφέρει έντυπα με χειράμαξες και σακιά. Οι παραδόσεις γίνονται πάντα μακριά από το σπίτι. Κάθε διαδρομή είναι ρίσκο ζωής.
1943–1944: Διεύρυνση και δοκιμασίες
Το 1943 δημιουργείται δεύτερο παράνομο τυπογραφείο στη Γούβα, για την έκδοση της «Κομμουνιστικής Επιθεώρησης». Εκεί συμμετέχουν τυπογράφοι όπως ο Παναγόπουλος, ενώ ο ίδιος ο Πλουμπίδης επιλέγει να εγκατασταθεί στον χώρο.
Το τυπογραφείο αυτό εγκαταλείπεται προσωρινά λόγω συγκρούσεων και φόβου αποκάλυψης. Τα μηχανήματα μεταφέρονται τελικά στο Βουνό, στο τυπογραφείο της ΠΕΕΑ.
Η διάσωση μετά την Απελευθέρωση
Το τυπογραφείο της Σκρα δεν αποκαλύπτεται. Με εντολή του ΚΚΕ σφραγίζεται. Σε αντίθεση με άλλα τυπογραφεία που καταστρέφονται στη συνέχεια, η κατακόμβη διασώζεται.
Στα χρόνια της νέας παρανομίας, θα χρησιμεύσει ως καταφύγιο για διωκόμενους αγωνιστές, ανάμεσά τους και ο Ανδρέας Τζήμας (Σαμαρινιώτης).
Το παράνομο τυπογραφείο της Σκρα 31 δεν υπήρξε απλώς τεχνικό επίτευγμα. Υπήρξε ζωντανή απόδειξη ότι ο λαός μπορεί να οργανωθεί, να μιλήσει και να παλέψει ακόμη και όταν όλα φαίνονται χαμένα. Εκεί, κάτω από ένα απλό πάτωμα, οι λέξεις έγιναν όπλα και η Ιστορία τυπώθηκε σε χαρτί.
Το παράνομο τυπογραφείο της Καλλιθέας
«ΗΘΕΝ»
Τεύχος 9, Χειμώνας 2003, Θεσσαλονίκη
Μ.Θεοδοσοπούλου
Όπως φαίνεται, παραχωρήθηκε στον Δήμο Καλλιθέας για να στεγάσει Μουσείο Εθνικής Αντίστασης 1941-1944 και όχι Μουσείο παράνομου Τύπου, όπως ήταν το λογικό. Στο ενδιάμεσο, πάντα σύμφωνα με την πινακίδα, η μελέτη ανατέθηκε στα μελετητικά γραφεία Πίνδου, Α. Κοντιάδη, Ε. Δημόπουλου, ενώ την επίβλεψη έχει αναλάβει η Τεχνική Υπηρεσία Δήμου Καλλιθέας και η πρώτη εφορεία νεότερων μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Όχι ένα, λοιπόν, αλλά τρία γραφεία μελετών.
Είθε να προκύψει μια μελέτη, είθε με τις μελέτες να μην εξαντληθεί το προβλεπόμενο κονδύλιο, όπως έχει συμβεί σε άλλες περιπτώσεις. Τέλος, είθε, κάποτε, η οικία Μενεμένη να ξανανοίξει και να λειτουργήσει ως μουσείο. Να μην έχει την τύχη άλλων διατηρητέων οικιών της Καλλιθέας, όπως για παράδειγμα, οι δύο διώροφες οικίες, Γρηγορίου 110 και 112, αλλοτινή κατοικία του ποιητή. Αμφότερες έχουν κηρυχθεί διατηρητέες. Τρόπος του λέγειν, βεβαίως, διατηρητέες. Παρόλο που οι δύο αλλοτινές είναι κλεισμένες με λουκέτο, το διώροφο του 110 φαίνεται σαν στοιχειωμένο, καθώς από μέσα ακούγονται φωνές και διακρίνεται φως. Το μυστήριο λύνεται, αν εισέλθει κανείς στο παρακείμενο γκαράζ, Γρηγορίου 108, το οποίο, ανοίγοντας πλευρικές διόδους και στους δύο ορόφους, έχει οικειοποιηθεί το κτίσμα. Λένε να πληρώνει ενοίκιο ή μήπως, ο Δήμος Καλλιθέας δεν το έχει έσει πληροφορηθεί;
Περισσότερα στοιχεία για το παράνομο τυπογραφείο της Καλλιθέας δίνει ο Χρήστος Παπάζογλου στο βιβλίο του «Η Καλλιθέα του χθες και του σήμερα». Το άρθρο της καθηγήτριας Ευ. Γεωργιτσογιάννη και των δύο πτυχιούχων φοιτητριών, Αλ. Κιτσάρα και Ν. Μουρουβέλη, στηρίχτηκε σε εν λόγω βιβλίο αλλά και στην προφορική μαρτυρία του Μενεμένη. Με την ευκαιρία να θυμίσουμε πως η εφημερίδα «Ελεύθερη Ελλάδα» για την οποία, εμείς τουλάχιστον, δεν γνωρίζουμε κάποια ειδική μελέτη, που να ενδιαφέρει, που παρουσιάζει, άρχισε να εκδίδεται στις 20 Απριλίου 1942, στο τυπογραφείο ενός άλλου Καλλιθεάτη, του Κώστα Αλάνη, όχι όμως στο καλλιθεατικό τυπογραφείο του, στο υπόγειο της Στοάς Καραντίνου, παρά την πλατεία Δαβάκη, αλλά στο μεταγενέστερο αθηναϊκό, στη Στοά Πάπου. Πάντως, στο καλλιθεατικό τυπογραφείο των αδελφών Αλάνη, του μεγαλύτερου Κώστα και του Μανώλη, τυπώθηκαν τα πρώτα φύλλα του παράνομου «Ριζοσπάστη», από τις αρχές Ιουλίου του 1941 και για οκτώ μήνες.
Για τους συμμετέχοντες στο παράνομο τυπογραφείο της οδού Σκρά 31 ελάχιστα γνωρίζουμε. Ακόμη και για τον πλέον μελετημένο από αυτούς, τον Δημήτρη Χατζή, η περίοδος από τον Δεκέμβριο του 1942 έως τον Μάρτιο του 1944 φαίνεται σκοτεινή. Χαρακτηριστικό, στο συνέδριο «Δημήτρης Χατζής, μια συνείδηση της προσφυγιάς», που διοργανώθηκε στα Ιωάννινα, στις 10–12 Απριλίου 1992, ο Παν. Νούτσος, αναφερόμενος στον «πολιτικό» Δημήτρη Χατζή, συνοψίζει: «Τα σχετικά κείμενα λανθάνουν και δεν ταυτίστηκε η συνεργασία με την “Ελεύθερη Ελλάδα” κατά τα δύο πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας της (1943, 1944)…».
Επίσης, στο ογκώδες «Βιβλιογραφικό μελέτημα (1930–1989) Δημήτρη Χατζή» (Εκδόσεις Γνώση, 1991) του αφοσιωμένου μελετητή του Νίκου Γουλανδρή, οι σελίδες των ετών 1943 και 1944 είναι κενές. Αλλά και στα δύο επόμενα βιβλία του Γουλανδρή, τα 491 δελτία και τα 300 πρόσθετα, δεν υπάρχουν σχετικές πληροφορίες. Μόνο τρεις επιστολές. Οι δύο, με ημερομηνία 22.4.44, από την έδρα της Πανελλαδικής Επιτροπής του ΕΑΜ, η μία του Χατζή προς τη σύζυγο του Βιδάλη, τον οποίο και περιμένει να έρθει. Και η τρίτη, στις 29.4.44. Όλες οι επιστολές αναφέρονται στην «Ελεύθερη Ελλάδα», που βγαίνει τότε στο βουνό. Όσο για τον Βιδάλη, ανευθεί μαζί τους, και ως απεσταλμένος της εφημερίδας θα καλύψει την αποκλεισμένη Μάχη της Οσσίδας στον θεσσαλικό κάμπο, όπου, δύο χρόνια αργότερα, 17 Αυγούστου του 1946, θα δολοφονηθεί.
Ένα σπάνιο δείγμα τυπογραφικής αρχαιολογίας, χαρακτηρίζουν το παράνομο τυπογραφείο της Καλλιθέας οι μελετήτριες του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου, ως αποκαλείται σήμερα, καθώς αναβαθμισμένη, η άλλοτε ποτέ Χαροκόπειος Οικοκυρική Σχολή Θηλέων, ευεργέτημα του κεφαλαιούχου Παναγή Χαροκόπου. Εμείς θα το αποκαλούσαμε ακόμη δείγμα του υψηλού πατριωτικού φρονήματος εκείνων των ταραγμένων καιρών. Στην εποχή της άκρατης πολυλογίας, το θαυμασμό γεννά η στάση του Βαγγέλη Μενεμένη, πρωτεργάτη στο στήσιμο και τη λειτουργία του τυπογραφείου, ο οποίος έζησε σαράντα συναπτά έτη στο σπίτι, Σκρά 31, χωρίς να αποκαλύψει ούτε καν στην οικογένειά του – τη σύζυγο και τα παιδιά του – το τυπογραφείο που βρισκόταν κρυμμένο στο υπόγειο. Όπως ακριβώς ήταν την ημέρα της αποχώρησης των Γερμανών από την Αθήνα, στις 12 Οκτωβρίου του 1944, με τις τελευταίες τυπογραφικές φόρμες των προκηρύξεων άπλυτες και τα τελευταία κουπόνια του παράνομου εράνου του ΕΑΜ–ΕΛΑΣ στο δοκίμιο. Σπάνιο δείγμα τήρησης των κανόνων μυστικότητας. Στάση που απαιτεί σθένος και αξιοπρέπεια, άγνωστα την σήμερον.
Το τυπογραφείο στήθηκε στις αρχές του 1942, όταν ο Μενεμένης, πρόσφυγας Μικρασιάτης, συμφώνησε με τον μακεδόνα σύντροφο Γιώργο Ελληνόπουλο το τυπογραφείο να στηθεί στο σπίτι του. Το πιεστήριο τύπου Βικτόρια, όρθιο και ποδοκίνητο, το βρήκε μαζί με τα τυπογραφικά στοιχεία και τα λοιπά απαραίτητα, κάπου στο Βοτανικό, ο δημοσιογράφος Κώστας Βιδάλης. Τις αναγκαίες λειτουργικές εργασίες για την υπόγεια κρύπτη έκανε ο Χρήστος Τζάμας, επιπλοποιός από την Καισαριανή, ο οποίος προς κάλυψη των παράνομων εργασιών, εγκαταστάθηκε, τελικά, Σκρά 31, με τη γυναίκα του Ελένη και τη σύζυγο Ελληνόπουλου, Καλλιόπη. Στο τυπογραφείο εργάζονταν ο Νίκος Καλατζόπουλος, ο Τζήμας και ο Δημήτρης Χατζής ως στοιχειοθέτες, ο Μενεμένης σαν πιεστής, ενώ την τροφοδοσία με χαρτί, μελάνη και χαρακτικά την είχε αναλάβει ο Βιδάλης.
Αρχικά τυπώνονταν μόνο προκηρύξεις και αντιστασιακά έντυπα, από τα τέλη, όμως, του Δεκέμβρη του 1942, άρχισε να τυπώνεται και η εφημερίδα «Ελεύθερη Ελλάδα». Συνολικά στην κρύπτη του Μενεμένη τυπώθηκε από το ένατο έως και το τεσσαρακοστό φύλλο, τη 29η Μαρτίου του 1944, μετά πήρε κι αυτή το βουνό, περιπλανώμενη από τη Βιάννη στο διπλανό χωριό, την Κουφάλα Δάφνη, και από εκεί στις Κουρουξάδες, στα Πετρίλια και την Καρίτσα, για να επανέλθει τελικά στην Αθήνα, το φθινόπωρο του 1944. Στην Καλλιθέα, το Τζήμας φόρτωνε την έντυπη σοδειά της ημέρας σε ένα χειραμάξι, με την επιγραφή «Εκτελούνται μεταφοραί», και την πήγαινε στην οδό Χαροκόπου – μια σεβαστή απόσταση – από όπου το παραλάμβαναν άλλοι σύντροφοι. Ούτε οι Γερμανοί ούτε οι μπουραντάδες ποτέ τους μυρίστηκαν.
Η οικία Μενεμένη, προσφυγική του 1928, στα τελευταία χρόνια, λειτούργησε και ως ταβέρνα, όπως δείχνει και η ξύλινη ταμπέλα, με την επιγραφή «Το πιεστήριο», που έχει σημάνει κρεμασμένη. Όπως κι αν έχει, τελικά, γλίτωσε την αντιπαροχή που απείλησε, και εξακολουθεί να ανήκει στην Καλλιθέα, μια συνοικία άλλοτε ποτέ δίχως όνομα. Προς το παρόν βρίσκεται άδεια, αναρτημένη μια πινακίδα που πληροφορεί πως το κτίριο αγοράστηκε από την Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου, με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Πολιτισμού.
Στο χρονικό της “Ελεύθερης Ελλάδας”, γραμμένο από τον Χατζή και δημοσιευμένο στο πρώτο τεύχος του περιοδικού “Αρχείο Εθνικής Αντίστασης”, το 1946, το τυπογραφείο της Καλλιθέας αναφέρεται αόριστα ως “μια νέα εγκατάσταση σε άλλο σημείο της Αθήνας, αφού το έδαφος σκάφτηκε βαθιά και εξασφαλίστηκε η τέλεια προφύλαξη του τυπογραφείου εφοδιασμένου με πιεστήριο τύπου Βικτόρια.” Προφανώς, για λόγους συνωμοτικούς, δεν αποκαλύπτει περισσότερα στοιχεία, αφού το συγκεκριμένο τυπογραφείο λειτουργούσε ακόμη, ενώ τα άλλα παράνομα τυπογραφεία από τα οποία πέρασε η “Ελεύθερη Ελλάδα” είχαν αποκαλυφθεί και οι ιδιοκτήτες τους είχαν συλληφθεί. Και βεβαίως, δεν αναφέρει ποιοι εργάζονταν σε αυτά, ούτε τον εαυτό του.
Και για να επανέλθουμε στο παράνομο τυπογραφείο της οδού Σκρα 31. Λειτουργούσε σε καθημερινή βάση και μόνο δύο φορές χρειάστηκε να διακόψει, στον βομβαρδισμό του Ιανουαρίου 1944 και τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου, όταν τραυματίστηκε σε μπλόκο ο Μενεμένης και χρειάστηκε να νοσηλευθεί για λίγες μέρες στην κλινική του Νικολάου Σκανδαλάκη. Όσο για τις καλλιτεχνικές επιδόσεις του τυπογραφείου, ως φαίνεται, συνιστούσε “πρότυπο του μυστικού Τύπου”, αφού το 15ο φύλλο της εφημερίδας, με ημερομηνία, 25.3.1943, βραβεύτηκε, το 1943, στο Λονδίνο, σε έκθεση του παράνομου Τύπου.
Στην Καλλιθέα, όπως και αλλού, τα παλαιά σπίτια, αρκετά από αυτά κληροδοτήματα, μένουν για δεκαετίες κλειδωμένα, να ρημάζουν, και κάποια στιγμή, κατεδαφίζονται. Αν έχουν κριθεί διατηρητέα, απλώς η αναμονή αποβαίνει μακρύτερη. Αλλά κι όταν, παρ’ ελπίδα, κάποιο από αυτά σώζεται, όπως το σπίτι της Σοφίας Λασκαρίδου, η ιστορία τους χάνεται. Ανακαινίζονται μεν, αδειάζουν όμως από τα αντικείμενα και κατά κανόνα χρησιμοποιούνται για αλλότριους σκοπούς. Σαν σκηνικά, λες και το μοναδικό διατηρητέο στοιχείο είναι η αρχιτεκτονική τους. Πριν λίγο καιρό, τελευταίο θύμα στο βωμό του 2004, καταστράφηκε και ο ηλεκτρικός σταθμός της Καλλιθέας.