Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο «Άγιος της Ελληνικής Λογοτεχνίας», παραμένει μέχρι σήμερα ένας από τους πιο διαχρονικούς και πολυδιάστατους συγγραφείς της νεοελληνικής γραμματείας. Η γραφή του συνδυάζει την ευαισθησία για την ανθρώπινη ψυχή με μια βαθιά κατανόηση της κοινωνικής πραγματικότητας της εποχής του, γεγονός που τον καθιστά επίκαιρο και σήμερα, καθώς η πολιτική και κοινωνική μας ζωή συνεχίζει να αντιμετωπίζει προκλήσεις παρόμοιες με αυτές που περιγράφει στα έργα του.
Στο Χθες, στον 19ο και αρχές του 20ού αιώνα, ο Παπαδιαμάντης κατέγραφε τον μικρόκοσμο της ελληνικής κοινωνίας με τρόπο που δεν περιοριζόταν στη λογοτεχνική περιγραφή. Μέσα από έργα όπως «Η Φόνισσα», «Ο Μικρός Βασίλης» και τα διηγήματα της καθημερινής ζωής στη Σκιάθο και την Αθήνα, αναδεικνύει την ηθική σύγκρουση, την κοινωνική αδικία και τη φτώχεια. Ακόμα και στις πιο προσωπικές του ιστορίες, οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες είναι παρούσες, διαμορφώνοντας τη ζωή των ηρώων του. Η έμφαση του στη λεπτομέρεια και η ψυχολογική ακρίβεια των χαρακτήρων του αποκαλύπτουν όχι μόνο τις αρετές και τα ελαττώματα των ανθρώπων αλλά και τις παθογένειες της κοινωνίας: φτώχεια, ανισότητα, υποκρισία, ανεπάρκεια της διοίκησης.
Σήμερα, η πολιτική κριτική του Παπαδιαμάντη αποκτά νέες διαστάσεις. Οι αντιθέσεις που περιγράφει – ανάμεσα στην ηθική και την αμαρτία, στην κοινωνική τάξη και την αδικία, στην ατομική ελευθερία και τον κοινωνικό περιορισμό – μας υπενθυμίζουν τις ανισότητες και τις δυσλειτουργίες του σύγχρονου πολιτικού συστήματος. Η Ελλάδα του 21ου αιώνα αντιμετωπίζει προβλήματα που σε μεγάλο βαθμό καθορίζονται από πολιτικές επιλογές, θεσμικές αδυναμίες και έλλειψη κοινωνικής συνοχής. Ο Παπαδιαμάντης, μέσα από την αδιαπραγμάτευτη παρατήρησή του της ανθρώπινης συμπεριφοράς, μας διδάσκει ότι η πολιτική δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά κάτι που επηρεάζει άμεσα την καθημερινή ζωή του πολίτη. Οι μικρές ιστορίες του, η φτώχεια των οικογενειών, η αδικία των γυναικών, η αναξιοκρατία στις σχέσεις εξουσίας, παραμένουν καθρέφτης για τις σημερινές μας κοινωνικές και πολιτικές αδυναμίες.
Αυτό που καθιστά τον Παπαδιαμάντη προφητικό είναι η ικανότητά του να βλέπει πέρα από τον μικρόκοσμο της εποχής του. Η διαχρονικότητα των θεμάτων του – η κοινωνική δικαιοσύνη, η ηθική υπευθυνότητα, η αλληλεγγύη, η σχέση του ατόμου με την εξουσία – μας επιτρέπει να τον διαβάζουμε όχι μόνο ως λογοτέχνη αλλά και ως πολιτικό σχολιαστή. Η κοινωνική κριτική του, λεπτή αλλά αδιαπραγμάτευτη, μας θυμίζει ότι οι πολιτικοί θεσμοί πρέπει να υπηρετούν τον άνθρωπο και όχι το αντίθετο. Ο Παπαδιαμάντης δεν εξαντλείται στην περιγραφή των κακώς κειμένων· υποδεικνύει επίσης την αξία της προσωπικής ηθικής στάσης και της κοινωνικής αλληλεγγύης ως αντίδοτο στις αδυναμίες των θεσμών.
Αύριο, η σκέψη του Παπαδιαμάντη θα συνεχίσει να μας καθοδηγεί. Σε έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτητα, η ανάγκη για ηθική συνείδηση, για αλληλεγγύη και για πολιτική υπευθυνότητα γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ. Η ανάγνωση των έργων του δεν αποτελεί απλώς λογοτεχνική απόλαυση, αλλά μια πολιτική και ηθική άσκηση. Η σύγχρονη Ελλάδα μπορεί να διδαχθεί από την παρατήρηση του, από τη λεπτομερή καταγραφή της κοινωνικής ζωής, από τη βαθιά κατανόηση των ανθρωπίνων παθών και των κοινωνικών αδικιών. Η φωνή του Παπαδιαμάντη υπενθυμίζει ότι η πολιτική και η κοινωνία δεν μπορούν να αγνοούν την ηθική διάσταση των πράξεων τους.
Η πολιτική διάσταση του Παπαδιαμάντη είναι ακριβώς αυτή που τον καθιστά διαχρονικό. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ιστορίες του εμπνέουν σήμερα, όχι μόνο τους αναγνώστες αλλά και τους στοχαστές, τους πολιτικούς και τους ακαδημαϊκούς, οι οποίοι αναζητούν την ισορροπία ανάμεσα στη διοίκηση και τη δικαιοσύνη, ανάμεσα στην εξουσία και τον άνθρωπο. Ακολουθώντας τη σκέψη του Παπαδιαμάντη, κατανοούμε ότι η λογοτεχνία δεν είναι μόνο καθρέφτης της ζωής αλλά και οδηγός για το μέλλον: ένα μέλλον όπου η πολιτική και η ηθική, η κοινωνία και ο πολίτης, συνυπάρχουν σε αρμονία.
Συμπερασματικά, ο Παπαδιαμάντης χθες, σήμερα και αύριο παραμένει φάρος για την ελληνική λογοτεχνία και την κοινωνία. Η παρατήρηση της καθημερινότητας, η κριτική της κοινωνικής αδικίας και η ανάδειξη της ηθικής ευθύνης δεν είναι μόνο λογοτεχνικές αρετές· είναι πολιτικές και ηθικές διδασκαλίες που συνεχίζουν να εμπνέουν και να καθοδηγούν. Το έργο του μας θυμίζει ότι η πολιτική, όπως και η λογοτεχνία, πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και την κοινωνία, και όχι προσωπικά συμφέροντα ή στερεότυπα εξουσίας.
Ο Παπαδιαμάντης μας καλεί να δούμε πέρα από το προφανές, να αναλογιστούμε τις συνέπειες των πράξεων μας και να διαμορφώσουμε μια κοινωνία πιο δίκαιη, ηθική και υπεύθυνη. Χθες, μας δίδαξε την παρατήρηση της ζωής· σήμερα, μας φωτίζει την κριτική· αύριο, μας καθοδηγεί προς μια κοινωνία όπου η λογοτεχνία και η πολιτική θα βαδίζουν χέρι-χέρι για το κοινό καλό.
γράφει ο καθηγητής Δρ. Παναγόπουλος Αλέξιος, ο Ακαδημαϊκός, τριών Ξένων Ακαδημιών τών Επιστημών, τάξης, πολιτικών επιστημών