Η Σμύρνη του 19ου αιώνα υπήρξε μια από τις πιο ζωντανές και κοσμοπολίτικες πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου. Ένα σταυροδρόμι πολιτισμών, εμπορίου και ιδεών, όπου Έλληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι και Οθωμανοί Τούρκοι συνυπήρχαν σε ένα περιβάλλον ανοιχτό στη γνώση και τις τεχνολογικές εξελίξεις. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι οι Σμυρνιοί αγκάλιασαν με ενθουσιασμό τις καινοτομίες της εποχής τους, μετατρέποντάς τες συχνά σε μέρος της καθημερινής ζωής και της οικιακής ψυχαγωγίας.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τεχνολογικής περιέργειας αποτελεί ο Φορητός Στερεοσκοπικός Θεατής, ένα μικρό αλλά εντυπωσιακό τεχνολογικό επίτευγμα του 19ου αιώνα, που σήμερα μπορεί να δει κανείς στην αίθουσα «Μικρασιατικών Κειμηλίων» της ΕΣΤΙΑΣ Νέας Σμύρνης. Το συγκεκριμένο αντικείμενο, έκθεμα του μήνα Φεβρουαρίου, προσφέρει στον επισκέπτη μια μοναδική ματιά στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι της εποχής «ταξίδευαν» οπτικά σε άλλους τόπους, πολύ πριν την εμφάνιση του κινηματογράφου ή της σύγχρονης εικονικής πραγματικότητας.
Αν και το στερεοσκόπιο αναπτύχθηκε αρχικά για επιστημονικούς και ερευνητικούς σκοπούς, γρήγορα βρήκε τον δρόμο του προς τα εύπορα αστικά σπίτια, όπου λειτούργησε ως μέσο ψυχαγωγίας και εκπαίδευσης. Οι χρήστες τοποθετούσαν ειδικές στερεοσκοπικές κάρτες, που έφεραν ζεύγη ελαφρώς διαφορετικών εικόνων – συνήθως τοπία, μνημεία και σκηνές από μακρινούς τόπους. Μέσα από τους δύο φακούς της συσκευής, έναν για κάθε μάτι, οι εικόνες συνενώνονταν δημιουργώντας την εντυπωσιακή ψευδαίσθηση του βάθους και της τρισδιάστατης απεικόνισης.
Η τεχνολογία αυτή, απλή στη σύλληψή της αλλά πρωτοποριακή για την εποχή, μπορεί δικαίως να θεωρηθεί ως ένας από τους πρώτους προδρόμους της «σύγχρονης εικονικής πραγματικότητας». Χωρίς οθόνες ή ψηφιακά μέσα, το στερεοσκόπιο κατάφερνε να ξεγελάσει τον ανθρώπινο εγκέφαλο, προσφέροντας μια καθηλωτική οπτική εμπειρία που ενθουσίαζε μικρούς και μεγάλους.
Το συγκεκριμένο έκθεμα της ΕΣΤΙΑΣ ξεχωρίζει και για την κατασκευή του. Διαθέτει μεταλλικό πλαίσιο με εργονομική λαβή και συρόμενη ράγα, που επιτρέπει την ακριβή ρύθμιση της εστίασης. Η δυνατότητα αναδίπλωσης το καθιστούσε εύχρηστο και φορητό, ενώ η ποιότητα των υλικών του αντανακλά τη σημασία που δινόταν τότε στην ανθεκτικότητα και τη λειτουργικότητα των τεχνολογικών αντικειμένων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι επιγραφές που φέρει η συσκευή. Το γερμανικό διαφημιστικό κείμενο που αναγράφεται επάνω της υποδηλώνει την ύπαρξη έτοιμων σειρών στερεοσκοπικών εικόνων προς αγορά, αποκαλύπτοντας μια ανεπτυγμένη αγορά οπτικού περιεχομένου ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Παράλληλα, η ένδειξη «IMPERIAL – Neue Photographische Gesellschaft, Steglitz» παραπέμπει στη γνωστή φωτογραφική βιομηχανία του Βερολίνου, μία από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης, που παρήγαγε φωτογραφίες, καρτ-ποστάλ και στερεοσκοπικές εικόνες για διεθνή διάθεση.
Σήμερα, ο Φορητός Στερεοσκοπικός Θεατής λειτουργεί ως μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Δεν αποτελεί απλώς ένα τεχνολογικό κειμήλιο, αλλά ένα ζωντανό τεκμήριο του τρόπου με τον οποίο η τεχνολογία επηρέαζε τη διασκέδαση, τη μάθηση και την αισθητική εμπειρία των ανθρώπων στη Σμύρνη του 19ου αιώνα. Μέσα από αυτό το μικρό αντικείμενο, ο επισκέπτης μπορεί να κατανοήσει καλύτερα πώς η ανάγκη για εικόνα, γνώση και «ταξίδι» υπήρξε διαχρονική, ανεξάρτητα από τα μέσα που κάθε εποχή είχε στη διάθεσή της.