Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος
konmpalo@gmail.com
Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος
Πρώην Γενικός Διευθυντής – Γενικής Διεύθυνσης
Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων (ΓΔΠΕΑΔΣ)
Υπουργείου Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ)
Στον σύγχρονο κόσμο της γεωπολιτικής και των διεθνών σχέσεων, η αντίληψη συχνά υπερβαίνει την αντικειμενική πραγματικότητα. Η εξωτερική πολιτική κάθε κράτους διαμορφώνεται όχι μόνο από αντικειμενικές συνθήκες και εθνικούς στρατηγικούς σχεδιασμούς, αλλά και από τις αντιλήψεις και τις ερμηνείες που διαμορφώνουν οι ηγεσίες και οι κοινωνίες για τα γεγονότα. Υπό το πλαίσιο αυτό, οι δρώντες στο διεθνές σύστημα, βασιζόμενοι στις αντιλήψεις και τις εμπειρίες τους, συγκροτούν τη δική τους υποκειμενική κοινωνική πραγματικότητα και αντιδρούν όχι σε αντικειμενικά δεδομένα, αλλά στις αντιληπτικές τους αναπαραστάσεις. Αυτές οι αντιλήψεις επηρεάζονται από γνωστικές μεροληψίες — δηλαδή στερεοτυπικά πρότυπα σκέψης που ενεργοποιούνται αυτόματα από τον νου και καθοδηγούν τον τρόπο επεξεργασίας των πληροφοριών με βάση προσωπικές ή συλλογικές προτιμήσεις, χωρίς να ακολουθούν πάντα ορθολογικά κριτήρια.
Οι γνωστικές μεροληψίες αποτελούν μοτίβα απόκλισης της ανθρώπινης κρίσης από την ορθολογικότητα, βάσει των οποίων τα άτομα εξάγουν συμπεράσματα για άλλους και για καταστάσεις με μη αντικειμενικό τρόπο. Αυτά τα συστηματικά σφάλματα της ανθρώπινης σκέψης επηρεάζουν τόσο την ατομική λήψη αποφάσεων όσο και τη συλλογική αντίληψη των γεγονότων, οδηγώντας συχνά σε διαστρεβλωμένες εκτιμήσεις και εσφαλμένες ερμηνείες της πραγματικότητας. Συνηθισμένες μεροληψίες είναι η επιβεβαίωση προϋπαρχουσών πεποιθήσεων (confirmation bias), η υπερβολική εμπιστοσύνη στις προσωπικές γνώσεις (overconfidence bias), η μεροληψία απόδοσης (attribution bias) και η πλαισίωση (framing), δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται ένα γεγονός, καθορίζοντας τον τρόπο που θα ερμηνευθεί.
Σε στρατηγικό επίπεδο, η διαδικασία άσκησης επιρροής στη διαμόρφωση της αντίληψης δεν είναι τυχαία. Στο σύγχρονο περιβάλλον ασφάλειας, η αντιπαράθεση δεν διεξάγεται μόνο με όπλα ή πληροφορίες, αλλά και στο πεδίο της αντίληψης (perception domain). Σε αντίθεση με τον πόλεμο της πληροφορίας, όπου κυριαρχεί η διαχείριση δεδομένων και η παραπληροφόρηση, στον πόλεμο της αντίληψης (perception warfare) στόχος είναι η διαμόρφωση της πραγματικότητας μέσω του ορισμού και της ερμηνείας της. Πρόκειται για μια μάχη νοηματοδότησης (battle of meaning), όπου η ισχύς ασκείται μέσω πλαισίωσης, συναισθηματικής έλξης και επικοινωνιακής αποδόμησης των γεγονότων.
Στην εξωτερική πολιτική, η αντίληψη ενός γεγονότος είναι καθοριστική. Οι αποφάσεις των ηγετών και η κοινή γνώμη δεν βασίζονται μόνο στα δεδομένα, αλλά στον τρόπο παρουσίασης και ερμηνείας τους. Συνεπώς, όποιος ελέγχει την αντίληψη, ελέγχει και τη δράση. Η πρόσφατη συνάντηση Ερντογάν–Τραμπ και η διάσκεψη του Σαρμ Ελ Σέιχ για τη Γάζα ανέδειξαν πως η διαμόρφωση της κοινής γνώμης επηρέασε αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής και τον τρόπο που τα γεγονότα ερμηνεύτηκαν δημοσίως.
Η συνάντηση Τραμπ–Ερντογάν αποτέλεσε γεγονός υψηλού επικοινωνιακού ενδιαφέροντος, αλλά με περιορισμένα ουσιαστικά αποτελέσματα. Οι δηλώσεις επικεντρώθηκαν σε ρητορική επαναπροσέγγισης, χωρίς δέσμευση για θέματα όπως τα F-35, οι κυρώσεις ή η σχέση με τη Ρωσία. Στην Τουρκία, τα ΜΜΕ και η αντιπολίτευση μίλησαν για διπλωματικό φιάσκο, ενώ στην Ελλάδα, τα μέσα ενημέρωσης ερμήνευσαν το γεγονός μέσα από το πρίσμα των εσωτερικών πολιτικών σκοπιμοτήτων, προβάλλοντας τη συνάντηση ως υποβάθμιση της Ελλάδας. Παραβλέφθηκε ότι η Τουρκία δεν πέτυχε τους στόχους της, ενώ η Ελλάδα έχει ήδη εξασφαλίσει σημαντικές αμυντικές και ενεργειακές συνεργασίες.
Η ελληνική δημόσια σφαίρα ανέδειξε για ακόμη μια φορά τις γνωστικές μεροληψίες που διαμορφώνουν την εθνική αφήγηση, οδηγώντας σε στρεβλή αντίληψη της διεθνούς πραγματικότητας και σε πολιτική πόλωση. Αυτή η νοητική απόκλιση υπονομεύει τη νηφάλια ανάλυση και ενισχύει επικοινωνιακές στρατηγικές που αποδυναμώνουν την εθνική ενότητα.
Αντίστοιχα, στη Διάσκεψη για τη Γάζα, οι διαφορετικές ερμηνείες των γεγονότων αποκάλυψαν τη σύγκρουση μεταξύ πραγματικότητας και αντίληψης. Η Τουρκία προέβαλε τον Ερντογάν ως ειρηνοποιό ηγέτη, ενώ η αντιπολίτευση μίλησε για αδυναμία και πολιτικούς υπολογισμούς. Στην Ελλάδα, η συμμετοχή του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση ως αναγνώριση του ρόλου της χώρας στη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής, ενώ η αντιπολίτευση την χαρακτήρισε περιορισμένη και ανενεργή. Η αντίθεση αυτή καταδεικνύει τη δύναμη των γνωστικών μεροληψιών στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και τον τρόπο που η αντίληψη μετατρέπεται σε πολιτικό εργαλείο.
Εν κατακλείδι, η μάχη για τον έλεγχο της αντίληψης δεν είναι θεωρητική. Είναι ο πυρήνας του σύγχρονου διεθνούς ανταγωνισμού — όπου η ερμηνεία προηγείται της πραγματικότητας και η νοηματοδότηση γίνεται ισχυρότερο όπλο από την ίδια την ισχύ.