Η Εθνική Λυρική Σκηνή πραγματοποίησε την πρώτη της εμφάνιση στη Νέα Υόρκη με μια ξεχωριστή συναυλία αφιερωμένη στον Νίκο Καζαντζάκη. Η Ορχήστρα της ΕΛΣ ανέβηκε στη σκηνή του ιστορικού Carnegie Hall στις 15 Οκτωβρίου 2026, παρουσιάζοντας το πρόγραμμα «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music», σε μια βραδιά που ένωσε την ελληνική μουσική δημιουργία με το έργο και την παγκόσμια ακτινοβολία του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα.
Η συναυλία πραγματοποιήθηκε με τη στήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τη συμπλήρωση 30 χρόνων φιλανθρωπικής δράσης του, καθώς και με την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού. Επίσημος εταιρικός συνεργάτης της Εθνικής Λυρικής Σκηνής ήταν η Capital CleanEnergy Carriers και ο Βαγγέλης Μαρινάκης, ενώ τη διοργάνωση υποστήριξαν επίσης το Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση, η Libra Philanthropies και η Atlantic Bulk Carriers Management Ltd.
Μια ιστορική βραδιά με επίκεντρο τον Νίκο Καζαντζάκη
Η επιλογή της ημερομηνίας είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Ακριβώς 80 χρόνια πριν, στις 15 Οκτωβρίου 1946, ο Νίκος Καζαντζάκης έγραφε στον φίλο του και συγγραφέα Παντελή Πρεβελάκη για την επιθυμία του να παρουσιαστεί η τραγωδία του «Μέλισσα» στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο ίδιος είχε τότε σχέδια για ένα ταξίδι στην Αμερική, το οποίο τελικά δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Οκτώ δεκαετίες αργότερα, το έργο του ταξίδεψε συμβολικά στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού μέσα από τη μουσική. Το όνομα του συγγραφέα βρέθηκε στην αφίσα του Carnegie Hall, ενώ η συναυλία αποτέλεσε μια καλλιτεχνική διαδρομή στον κόσμο του, με οδηγούς σημαντικούς Έλληνες συνθέτες διαφορετικών γενεών.
Η εκδήλωση τελέστηκε υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνικής Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής, αναδεικνύοντας τη δυναμική παρουσία του ελληνικού πολιτισμού σε ένα από τα σημαντικότερα μουσικά κέντρα του κόσμου.
Θεοδωράκης και Χατζιδάκις συγκίνησαν το κοινό
Στο πρόγραμμα συναντήθηκαν μουσικές δημιουργίες των Μάνου Χατζιδάκι, Μίκη Θεοδωράκη, Νίκου Σκαλκώτα, Δημήτρη Μητρόπουλου και του καλλιτεχνικού διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Γιώργου Κουμεντάκη. Κοινός άξονας ήταν ο Καζαντζάκης, αλλά και η Κρήτη, η οποία αποτυπώνεται με διαφορετικούς τρόπους στο έργο τόσο του συγγραφέα όσο και των συνθετών.
Ιδιαίτερη στιγμή της βραδιάς αποτέλεσε η παρουσίαση μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι για τον «Καπετάν Μιχάλη», την οποία ερμήνευσε η υψίφωνος Μαρία Κωστράκη με το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις. Η μουσική, που γράφτηκε το 1966 για τη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος, ανέδειξε τις έννοιες της ελευθερίας, της επιθυμίας και της θυσίας, μεταφέροντας στο κοινό τη συναισθηματική ένταση του έργου.
Στο δεύτερο μέρος, η μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι ερμήνευσε αποσπάσματα από τον «Ζορμπά» του Μίκη Θεοδωράκη. Η Γεωργιανή τραγουδίστρια ερμήνευσε στα ελληνικά, προσδίδοντας ιδιαίτερη συγκινησιακή δύναμη στη μουσική και στις λέξεις. Η ελληνική γλώσσα ακούστηκε μέσα στην ιστορική αίθουσα της Νέας Υόρκης, συνδέοντας την παράδοση με ένα διεθνές ακροατήριο.
Το «Amor Fati» και οι ήχοι της Κρήτης
Υπό τη μουσική διεύθυνση του Βασίλη Χριστόπουλου, η Ορχήστρα της ΕΛΣ συνέδεσε διαφορετικές μουσικές προσεγγίσεις σε μια ενιαία καλλιτεχνική αφήγηση. Ξεχωριστή θέση είχε το έργο «Amor Fati» του Γιώργου Κουμεντάκη, το οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το έργο γράφτηκε το 2007, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από τον θάνατο του Καζαντζάκη, και μεταφέρει στοιχεία της κρητικής μουσικής στην ορχήστρα χωρίς τη χρήση παραδοσιακών οργάνων. Οι χαρακτηριστικές κοντυλιές και οι μουσικές αναφορές στο νησί μετασχηματίζονται σε μια σύγχρονη συμφωνική γλώσσα.
Τη μουσική διαδρομή συμπλήρωσαν οι τρεις «Κρητικοί χοροί» του Νίκου Σκαλκώτα και η «Κρητική γιορτή» του Δημήτρη Μητρόπουλου, σε ενορχήστρωση του Σκαλκώτα. Η παρουσία του Μητρόπουλου είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το κοινό της Νέας Υόρκης, καθώς ο Έλληνας συνθέτης και αρχιμουσικός είχε συνδέσει το όνομά του με τη Φιλαρμονική της πόλης.
Ο «Ζορμπάς» και η διεθνής διαδρομή του Καζαντζάκη
Η συναυλία συνέπεσε και με μια ακόμη επέτειο που συνδέεται με τον συγγραφέα: το 2026 συμπληρώνονται 80 χρόνια από την πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά». Το βιβλίο κυκλοφόρησε στη Νέα Υόρκη το 1953, ενώ το 1968 ο ήρωας απέκτησε θεατρική ζωή στο Μπρόντγουεϊ, μέσα από το μιούζικαλ «Zorba», των Τζον Κάντερ, Φρεντ Εμπ και Τζόζεφ Στάιν, σε σκηνοθεσία Χάρολντ Πρινς.
Είχε προηγηθεί η κινηματογραφική μεταφορά του έργου από τον Μιχάλη Κακογιάννη, με πρωταγωνιστή τον Άντονι Κουίν και τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Ο «Ζορμπάς» εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του ελληνικού πολιτισμού διεθνώς, συνδέοντας τη λογοτεχνία του Καζαντζάκη με τη μουσική και τον κινηματογράφο.
Στο τέλος της συναυλίας στο Carnegie Hall, οι μελωδίες του Θεοδωράκη παρέσυραν το κοινό σε έναν αυθόρμητο ρυθμό. Οι θεατές άρχισαν να χτυπούν παλαμάκια, ακολουθώντας τη μουσική, και η ακρόαση μετατράπηκε σε μια συλλογική στιγμή συμμετοχής. Η ελληνική μουσική παράδοση βρήκε έτσι μια άμεση ανταπόκριση στην καρδιά της Νέας Υόρκης.
Η συμβολή του Βαγγέλη Μαρινάκη στη διάδοση του έργου του συγγραφέα
Η παρουσία του Βαγγέλη Μαρινάκη στην πρωτοβουλία συνδέεται και με τη μακρόχρονη σχέση του με το έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Με καταγωγή της οικογένειάς του από το Ηράκλειο της Κρήτης, ήρθε σε επαφή με τα βιβλία του συγγραφέα από μικρή ηλικία, μέσα από τον πατέρα του, Μιλτιάδη.
Από το 2014, ο Βαγγέλης Μαρινάκης στηρίζει το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη στη Μυρτιά της Κρήτης ως Μέγας Χορηγός, συμβάλλοντας στη διατήρηση και την προβολή της πνευματικής κληρονομιάς του συγγραφέα. Η συμμετοχή του στο ντεμπούτο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Carnegie Hall εντάσσεται σε αυτή τη διαδρομή, φέρνοντας το έργο του Καζαντζάκη σε νέα ακροατήρια εκτός Ελλάδας.
Η εμφάνιση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στη Νέα Υόρκη αποτέλεσε μια σημαντική στιγμή για την εξωστρέφεια του ελληνικού πολιτισμού. Μέσα από τη μουσική των μεγάλων Ελλήνων συνθετών, το έργο του Νίκου Καζαντζάκη απέκτησε νέα φωνή σε μια ιστορική αίθουσα, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική του δύναμη και την ικανότητά του να συνομιλεί με κοινά σε ολόκληρο τον κόσμο.